Divan Şiiri Nazım Şekli
Nazım Şekli
Nazım şekilleri (nazım biçimleri, eşkâl-i nazm), dize ve uyağın bir düzen içinde birleşmesinden oluşur. Dizeler bir şiirde, en az ikili olmak üzere, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu ve onlu olarak kümelenirler. Bu kümelenişten dize düzeni, dizeler arasında uyakların dağıtanından da uyak düzeni doğar. Beyitlerden kurulu nazım biçimlerinde beyitlerin ikinci dizesinde, dörtlüklerden kurulu nazım biçimlerinde dörtlüklerin son dizesinde yinelenen uyak, şiirde ana uyaktır. Buna temel uyak da denir. Nazım biçimleri bu dize ve uyak düzenine göre çeşitli adlar alır.
Nazım biçimlerinde ölçü olarak kullanılan parçaya nazım birimi denir. Divan şiirinde nazım birimi beyittir (kimi biçimlerde dize).
Divan şiiri nazım biçimleri: I. Beyitlerle Kurulan Biçimler ve II. Bentlerle Kurulan Biçimler olmak üzere iki ana bölümde incelenebilir. Birinci bölümdeki biçimlerin birimi beyit, ikinci bölümdeki biçimlerin birimi de dizedir. İkinci bölüm içinde nazım birimi beyit olan biçimler de vardır. Bunlar biçimi oluşturan bentlerin birimidir. Örneğin, terkîb-i bend biçimi bentlerden oluşur, bu bentlerin birimi de beyittir.
I. Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri
Gazel
Kaside
Mesnevi
Kıt'a
Müstezad
II. Bentlerle Kurulan Nazım Şekilleri
A. Tek dörtlükler
Rübâi
Tuyuğ (Tuyuk)
B. Musammatlar
a. dörtlüler
Murabba'
Şarkı
Terbi'
b. beşliler
Muhammes
Tardiye
Tahmis
Taştir
c. Altılılar
Müseddes
Tesdis
d. Müsemmen
e. Mütessa'
f. Muaşşer
g. Terkîb-i bend ve Tercî'-i Bend
Ek
Nazîre
Tehzil
Tazmin
Bahr-ı Tevîl
Not: Bu bilgiler aşağıdaki konularda açıkca anlatılmıştır.
Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.
|