[Hacker]

Beyit

Beytin sözlük anlamı "ev”dir. Aynı ölçüde ve anlamca birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazma denir. Divan şiirinde nazım birimi olması dolayısıyla divan şairlerinin divan ve mesnevilerinin oylumu beyit olarak gösterilir. Böyle olması da anlamın bir beyitte tamamlanma kuralıyla ilgilidir.


Beytin dizeleri, birinci ve ikinci dize (mısra'-ı evvel ve mısra'-ı sânî) olarak adlandırılır. Bir beytin dizeleri, üç parçaya ayrılır: Birinci dizenin ilk parçasına (tef'ilesine, cüz'üne) sadr, son parçasına da acz, ikinci dizenin ilk parçasına ibtidâ, son parçaama da acz, darb ya da kâfiye denir. Bunlardan sadr ile acz ve ibtidâ ile acz arasında kalan parça da haşv adını alır.

Beyit, bir manzume içindeki durumuna, uyaklı ve bağımsız olup göre çeşitli adlar alır: Uyaklı beyte beyt-i musarra’ , uyaklı olmayan beyte de ferd ya da müfred denir. Musarra’ beyit ayrıca matla’ adını da alır. Müfredler divanlarda müfredat başlığı altında ayrı bir bölümde toplanır. Örneğin, Şeyh Galib divanında 7 sayfa tutan müfredler, ebyât-ı müfredat başlığı altında toplanmıştır. Böyle beyitler uyaklı olduğu gibi uyaksız da olabilir. Uyaklı olanlar yani musarra' beyitler genellikle metali’ adı ile divanlarda yer alır.

Gazel ve kasidenin ilk beytine matla', özellikle gazelin son beytine makta' denir. Matla' beyti gazel ve kaside de mutlaka musarra' olur. Bir manzumenin musarra' olmayan ilk beytine de matla' denebilir. Gazelin matla'dan sonraki beytine hüsn-i matla', makta'dan önceki beytine hüsn-i makta' denir. Bir kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid, beyt-i kasîd, bir gazelin en güzel beytine de beytü'l-gazel denir.

Nerede olursa olsun bir manzumenin en güzel beytine şâh-beyt ya da şeh-beyt denir. Kasidelerde şairin mahlasının bulunduğu beyte tâc-beyt gazellerde ise mahlas beyti ya da mahlas-hâne adı verilir. Kasidenin nesîb bölümünü medhiye bölümüne bağlayan beyti, girîz ya da girîz-gâhtır. Terkîb-i bend ve tercî'-i bendlerde terkîb-hâne ve tercî'-hâneler arasındaki beyitler vasıta beytidir. Anlamı başka bir beyit ile tamamlanan beyte de merhun denir. Halk şairleri gazel şeklinde yazdıkları şiirlerin matla' beytine beyit, ötekilerine müfred derler. Makta' beytine de imza beyti denir. Mahlasın bulunduğu beyte, halk arasında karalama ya da karalama beyti adı da verilir. Mühür beyti de denilmiştir.

Öz ve güzel anlamlı dizelere ber-ceste denildiği gibi, güzel olan beyitlere de beyt-i ber-ceste denir. Meselâ:

Gel gel berü ki savm u salatin kazası var
Sensiz geçen zaman-ı hayatın kazası yok (Nesimi)