Divan Edebiyatı 14.yy - Azeri

[Hacker]

Nesimî
Hayatı: Sufî bir Türk şairi olan Nesimî’nin hayatı hakkında çok az bir bilgi vardır. Doğum tarihi kesin olarak bilinmeyen şair, 1408’den önce Halep’te derisi yüzülerek öldürülmüştür.

XIV. yüzyılın son yıllarında Irak, Azerbaycan, Kuzey İran ve Anadolu sahalarında sür’atle yayılan Hurûfîlik’in kurucusu Esterâbâdlı Fazlullah Hurûfî (1339-1393)’ye intisâbetmiştir. Hurûfî tarîkatine mensub ve huruf bilgisine vâkıftır. Hurûfîliğin İran ve Anadolu Türkleri arasında yayılışında, büyük bir rol oynamış gezgin bir şairdir. Nesimî, özellikle Bektaşîler ile vahdet-i vücûd kurallarını benimseyen sufîler tarafından büyük bir sofu olarak kabul edilmiş, hakkında bir çok menkıbe meydana getirilmiştir. Bunlar arasında onun, yüzen derisini sırtlayıp Halep’in on iki kapısından çıkarak sır olduğu menkıbesi de vardır. Menkıbeleri, Horasan ve Maveraünnehir’e kadar yayılmıştır.

Edebî kişiliği

Azerî edebiyatının XIV. Yüzyıldaki en büyük şahsiyet, tesirinin genişliği ve devamlılığı bakımından Türk edebiyatının en büyük temsilcilerindendir.

Şiirde büyük bir güç gösteren Nesimî, Farsça ve özellikle Türkçe şiirler yazmıştır. Şiirlerinde çoğu kez kendi inancını dile getirmiştir. Buna rağmen, din dışı ve âşıkâne gazelleri de vardır.

İran şairlerini iyi tanıyan iyi tanıyan şair, özellikle tasavvuf edebiyatında sürekli etkiler yapmıştır. Anadolu Türkçesine yabancı olmayan Nesimî, Osmanlı şiiri üzerinde derin izler bırakmıştır. Habibî, Hataî ve Fuzulî de dahil olmak üzere, bütün Azerî şairleri iki asra yakın bir zaman onun etkisi altında kalmıştır. XV.-XVI. Yüzyıllarda bir çok Azerî ve Osmanlı şairinin Hurûfîliği kabul etmelerinde Nesimî’nin büyük etkisi olduğu gibi, Fuzûlî’de bile duygu ve anlatım bakımından onun etkisi gözden kaçmaz.


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.


Şiirleri:
Yüzün cennetdir ey rûh-ı musavver (gazel)
Tâ kıldı tecellî bu benim gönlüme Allâh (müstezad)
Bulmışum Hakk’ı ene’l-hak söylerim (tuyuğ)
Merhabâ hoş geldin ey rûh-ı revânım merhabâ (gazel)
Ey nesîm-i subh-dem bi’llâh ki yârin hoş mıdur (gazel)
Âyet-i Seb’a’l-mesânîdir yüzün (tuyuğ)
Düşmişem bî-yâr İlâhî kimse bî-yâr olmasın (gazel)
Allâhu ekber ey sanem hüsnünde hayrân olmuşum (gazel)
Yüzünü sûret-i Rahmân okurlar (gazel)
Cânımın cânânesisin ey habîb (tuyuğ)

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Yüzün cennetdir ey rûh-ı musavver
Şiir:
Yüzün cennetdir ey rûh-ı musavver
Te’âlâ şânuhu Allâhu ekber

Sekiz kapusıdur cennât-ı ‘adnün
Kaşunla kirpügün zülfün mu’anber

E lem neşrah saçun ve’ş-şems alnun
Boyun tûbî lebündür âb-ı Kevser

‘Ayân oldı lebün ‘aynında şol su
Ki gark oldı cihân bahrında yek-ser

Tenün tîninden oldı halka ervâh
Ta’âlâ’llâh zihî pâkîze cevher

Sücûd eyler ruh u zülfün katında
Ayıla encüm ü hurşîd-i hâver

Rümûzın bilmeyen beytü’l-harâmun
Ne bilsün kim nedür mihrâb u minber

Felek hüsnünde hayrândur melek mât
Ne deryâson me ma’densin ne gevher

Ser-â-ser nûr-ı mutlakdur vücûdun
Ne mâhiyetsin ey zât-ı mutahhar

Meger şem’-i tecellîdir cemâlün
Ki nûrından cihân oldı münevver

Nesîmî’nün sözi hakdur Hak’ı bil
Ki Hak’dur kim anun dilinde söyler



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: müstezad
Başlık: Tâ kıldı tecellî bu benim gönlüme Allâh
Şiir:
Tâ kıldı tecellî bu benim gönlüme Allâh
Lutf ile eyva’llâh
Firkatda yanan cânıma vasl irdi be-dil-hâh
El-minnetü li’llâh

Nâ-gâh irişdi bana ilhâm zi-hazret
Gafletten uyandım
Vahdet güneşi doğdu vü şâm oldı seher-gâh
Gam kalmadı bi’llâh

Ez-gayb-ı hüviyet bana nutk-ı ehâdiyyet
Aytdı ki fe-firrû
Terk eyledim uş mülk ile mâl ü vatan u câh
Yâs tutdım ila’llâh

Fânî okudum dünyeni ez-rûy-ı hakîkat
Dîdâra değişdim
Tecrîd olub aytdım ki tevekkeltü ala’llâh
Kul küllün mina’llâh

Ez-rûy-ı hakîkat bana her nesne ki irdi
Ez-hazret-i ‘Alî
Reddiyyet ile kılmadım hîç nesneden ikrâh
Tâ olmaya bî-râh

Ma’şûk-ı hakîkî zi-kerem çünkü bırakdı
Bürka’ zi-ruh-ı hod
Mahv oldı feleklerde kevâkib güneş ü mâh
Kıl secde be-dergâh

Gel ‘ârif isen koyma Nesîmî demin elden
Bu âdemi tanı
‘İrfân ile kıl dünyede bâzâr ma’a’llâh
Ta kıla nazar şâh

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: tuyuğ
Başlık: Bulmışum Hakk’ı ene’l-hak söylerim
Şiir:
Bulmışum Hakk’ı ene’l-hak söylerim
Hak benim Hak bendedir Hak söylerim
Gör bu esrârı ne muğlak söylerim
Sâdıkım kavlimde saddak söylerim



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Merhabâ hoş geldin ey rûh-ı revânım merhabâ
Şiir:
Merhabâ hoş geldin ey rûh-ı revânım merhabâ
Ey şeker-leb yâr-ı şîrîn lâ-mekânım merhabâ

Çün lebin câm-ı Cem oldı nefha-i Ruhu’l-Kudüs
Ey cemilim ey cemâlim bahr u kânım merhabâ

Gönlüme hîç senden özge nesne lâyık görmedim
Sûretim aklım ukûlüm cism ü cânım merhabâ

Ey melek sûretli dil-ber cân fedâdır yoluna
Çün dedin lahmike lahmi kana kanım merhabâ

Geldi yârim nâs ile sordu Nesîmî neçesin
Merhabâ hoş geldin ey rûh-ı revânım merhabâ



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Ey nesîm-i subh-dem bi’llâh ki yârin hoş mıdur
Şiir:
Ey nesîm-i subh-dem bi’llâh ki yârin hoş mıdur
Şol habîbim dilberim ‘âlemde varım hoş mıdur

Şol mutarrâ misk-i zülfünden sabâ vergil haber
Şol yüzü gül kâmeti serv-i çenârım hoş mıdur

Şol lebi la’l ü gözü âhû-yı şehlâ dil-firîb
Şol saçı zulmet kimi müşk-i tatârım hoş mıdur

Gonc’içinde gonca olup dürc olur dürr-i Aden
Şol çemen sahnında açılmış bahârım hoş mıdur

Yel elimde su gözümde od içimde hâk olur
Dâ’im anda haşr olıcak sebze-zârım hoş mıdur

Çün Nesîmî saldı özün ‘aşkına pervâne teg
Ey yüzü gülşen sana bu âh u zârım hoş mıdur



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: tuyuğ
Başlık: Âyet-i Seb’a’l-mesânîdir yüzün
Şiir:
Âyet-i Seb’a’l-mesânîdir yüzün
Otuz ikinin nişânıdır yüzün
Bâğ-ı cennet ergavânıdır yüzün
Mihr ü mâhın armağânıdır yüzün



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Düşmişem bî-yâr İlâhî kimse bî-yâr olmasın
Şiir:
Düşmişem bî-yâr İlâhî kimse bî-yâr olmasın
Kimsenün hâli bu resme müşkil ü zâr olmasın

Cennetün nâz u fa’îmi dilberün dizdârıdır
Cennetün bâğı mana mî-vasl-ı dildâr olmasın

Tamunun odından acı firkatündür ‘âşıka
Kimsenün cânında senden yâ Rab ol nâr olmasın

Her kimün maksûdı Hak’dan gayrı dîzâr olmadı
Tâ ebed Hak’dan nasîbi gayrı dîzâr olmasın

‘Âşıkun bâğı güli gülzârı yârun yüzidür
Variken yârun cemâli özge gülzâr olmasın

Olmışam şol çeşm-i bîmârun firâkından sakîm
Kimse menden özge şol bîmârâ bîmâr olmasın

‘Âşıkun müşk-i tatârı zülf-i yârun bûyıdur
Nâra yansun nâfe-yi Çîm müşk-i tâtâr olmasın

Kim ki bâzâr itmedi zülfünde yüz min cânile
Tâ ebed vaslile anun hîç bâzâr olmasın

Keşf-i esrârından anun yanaram sabr eylerem
Eydürem ağyâra nâ-gâh keşf-i esrâr olmasın

Kim ki bîzâr olmadı ‘aşkında şol ma’şûkınun
Ol yalancı müdde’înün bahtı bîzâr olmasın

Cân-fezâ vaslun meyinden firkat ayırdı meni
Yâ Rab ol Pâkîze meyden kimse huşyâr olmasın

Dutmışam mihrünle peymân kolmışam ‘aşkunla ‘ahd
Mihr-i ‘aşkun lem-yezel bî-‘ahd ikrâr olmasın

Ey Nesîmî kim ki sâf olmaz zer-i hâlis gibi
Dilberün ‘aşkında sâfî hemçü dînâr olmasın



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Allâhu ekber ey sanem hüsnünde hayrân olmuşum
Şiir:
Allâhu ekber ey sanem hüsnünde hayrân olmuşum
Kavs-i kuzehdir kaşların yayına kurbân olmuşum

Yüzün durur cennet gülü boyun hakîkat servidir
‘Aşkında ben bülbül kimi ‘âlemde destân olmuşum

Kevn ü mekândan geçmişim ma’nî şârabın içmişim
Cânâne yüzün görmüşüm baştan ayağ cân olmuşum

Da’vî benim dadî benim münkir benim râzî benim
Dağı benim yazı benim ben külli devrân olmuşum

Sûfî benim sâfî benim kâfî benim şâfî benim
Ernî benim hayrân benim derd ile dermân olmuşum

Zâhid benim ‘âbid benim âsî benim fâsık benim
Mü’min benim kâfir benim ben külli insân olmuşum

Uçmak ile Rıdvân benim tamu ile nîrân benim
Dânâ ile nâdân benim hem în ü ân hem ân olmuşum

Geh çıkmışım Îsâ kimi çarh üstüne oturmuşum
Geh varmışım Yûsuf kimi Mısr’da sultân olmuşum

Sarrâf-ı bahr-ı kudretim yâkût-ı kân-ı vahdetim
Şimdi gelip Nesîmî’yem hâk ile yeksân olmuşum



Açıklama: vezni: müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün

[Hacker]

Şair: Nesimî
Türü: gazel
Başlık: Yüzünü sûret-i Rahmân okurlar
Şiir:
Yüzünü sûret-i Rahmân okurlar
Hatını sünbül-i reyhân okurlar

Elif teg cevher-i yektâ boyundur
Dudağın çeşmesin hayvân okurlar

Boyun Tûbâ dediler ehl-i ma’nî
Belin ince lebin mercân okurlar

Ezelden çün yüzündür Mısr-ı câmî
Yüzünü ser-be-ser Kur’ân okurlar

Yüzün nûruna her kim oldı münkir
Anun la’net adın şeytân okurlar

Yüzün bâğında bülbül tûtî kumrî
Hezârân söz ile destân okurlar

Bugün çün hüsnümüzü yâd ederler
Yüzün şemsin meh-i tâbân okurlar

Ne hikmettir ayâ ey hüsnü dîbâ
Seni âlemlere sultân okurlar

Fedâ kıl cânını sen ey Nesîmî
Ki cânı yâr için kurbân okurlar



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün