Divan Edebiyatı 14.yy - Anadolu

[Hacker]

Şair: Kadı Burhaneddin
Türü: tuyuğ
Başlık: Dilberün işi ‘itâb u nâz olur
Şiir:
Dilberün işi ‘itâb u nâz olur
Çeşmi câdû gamzesi gammâz olur
Ey gönül sabr it tahammül kıl ana
Yâre irişmek işi az az olur



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fa’ûlün

[Hacker]

Şair: Kadı Burhaneddin
Türü: gazel
Başlık: Gönülüme ben dedim ki kandesin
Şiir:
Gönülüme ben dedim ki kandesin
Gamzesinün oklarıyla kandasın

Gîsusiyle bende düşdüm dir gönül
Didüm ana n’ola çünki bendesin

N’ola öpdüm gözüme sürdüm seni
Sen dahi ‘âlemde bir tur-vendesin

Bendesin sen bendeyim ben tapuna
Bendeyim ben niçe ki sen bendesin

Gözlerüm giryân ü biryândur gönül
Leblerün şekker özün pür-handesin



Açıklama: vezni: fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

[Hacker]

Şair: Kadı Burhaneddin
Türü: tuyuğ
Başlık: Hakk ne yazmış ise ezelde bolur
Şiir:
Hakk ne yazmış ise ezelde bolur
Göz neni ki görecek ise görür
İki’âlemde Hak’a sığınmışuz
Tohtamış ne ola yâ Ahsah Temur



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Kadı Burhaneddin
Türü: gazel
Başlık: Ölmüş tenüme ‘aşkı anun rûh değül mi
Şiir:
Ölmüş tenüme ‘aşkı anun rûh değül mi
Gamzesi ile dil dahi mecrûh değül mi

‘Aşkıyla kavuşdı gönülüm yolına anun
‘Aşkıyla kahilan kapu meftûh değül mi

Kirpüği ne kılduğını sen sanma mu’ammâ
Gönülde anun yâresi meşrûh değül mi

Bin yılda eğer Nûh yaşadıyısa bin yaş
Ol yaş bana bir lâhzada memnûh değül mi

Ma’şûk ile ‘âşık bir olur ‘aşk oduyıla
Mâdih dahı pes hem yine memdûh değül mi



Açıklama: vezni: mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fa’ûlün

[Hacker]

Âşık Paşa
Hayatı: XIV. yüzyılın ilk yarısında Anadolu’da yetişen Türk şair ve mutasavvıflarının en büyüklerindendir. Asıl adı Ali olan ve 1272’de Anadolu’da dünyaya gelen Âşık Paşa’nın hayatı hakkında pek az şey bilinmektedir

Rivayete göre XIII. Yüzyılda Anadolu’ya Horasan’dan gelen bir derviş ailesine mensuptur. Ailesi XIII. Yüzyılda Anadolu’nun Moğol istilâsından önceki siyasî ve sosyal buhranlarına karışmış Babaîler isyanı ve Karaman Beyliği’nin kuruluşu ve ilk gelişimde rol almış şeyh ailesidir babasının Muhlis Paşa olduğu rivayet edilir.

Âşık Paşa, Orta Anadolu’nun nüfuzlu ve zengin bir sûfî ailesine mensuptur. Kırşehir’e yerleşmiştir. Kırşehir, devrinin en önemli iktisadî ve medenî merkezlerinden biridir.

Ehl-i sünnet kurallarına uygun bir tasavvuf mesleğine mensup olan Âşık Paşa, gayretleriyle etrafına birçok mürid toplamıştır. Devlet işlerinde de bulunmuştur.

Edebî kişiliği

Gençliğinde mükemmel bir öğrenim görmüş, Şeyh Süleyman-ı Kırşehrî’den zâhirî ve bâtınî ilimleri öğrenmiştir. Yalnız Arap ve Fars dillerinde değil, genellikle İslâmî ilimlerde ve özellikle tasavvufta büyük bir kudret kazanmıştır. Hacı Bektaş, Ahi Evran, Şeyh Süleyman, Mevlâna, Sultan Veled gibi büyük mutasavvıfların mürid ve eserleriyle yakından ilgilenmiştir.

İran tasavvuf edebiyatını ve özellikle Senâî, Attar, Mevlâna ve Sultan Veled’i çok iyi bilir.

Şiirlerinde Mevlâna ve Sultan Veled gibi tam bir “vahdet-i vücûd”cu olmakla beraber ehl-i sünnet kurallarına uygun bir tasavvuf anlayışını yaymıştır. Bu işi Türkçe yazdığı Garib-nâme adlı eseriyle yapmıştır.

Kadı Burhaneddin zamanında devlet dili Farsça idi. Aydın sınıf Türkçeyi hor görüyordu. Bu nedenle Âşık Paşa, o sırada Türk halk kitlesine ve Türk diline karşı gösterilen ilgisizlikten şikâyet ederek, Türkçe yazıldığından kitabının değersiz sayılmamasını önermiştir.

Türkçeyi Arapça ve Farsça gibi bir ilim ve edebiyat dili değil, sadece basit bir konuşma dili saymak hususunda daha sonraki devirlerde de rastladığımız bu anlayışa karşı millî bir dil ve edebiyat yaratmak isteyen Anadolu şairleri arasında Âşık Paşa’ya önemli bir yer vermek gerekir. Fakat bu konuda onun üzerinde etkili olan en büyük etken halka hitâbetmek ve dervişliğin yolunu onlara göstermek yolundaki çalışma ve dinî düşünceleridir.

Âşık Paşa’nın Yunus Emre etkisi altında yazdığı gazel ve ilahileri şiirlikten lirizmden, sanattan yoksun kuru öğütlerdir. Yunus’un, Kaygusuz Abdal’ın şiirleri yanında çabuk unutulmuştur.

Kazanmış olduğu büyük manevî etkiden dolayı Garib-nâme’si çok geniş bir sahaya yayılmış ve okunmuş, etki yapmıştır.

Türk dili ve edebiyatının genel gelişiminde Âşık Paşa’nın unutulmaz bir yeri olduğu da gerçektir.

Eserleri: Garib-nâme, Risâle fî Beyânü’l-esmâ, Manzum Tasavvuf Risâlesi, Şiirleri.


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.

Şiirleri: Kudret nefesi yiryüzüne urdı yine sûr (gazel)

[Hacker]

Şair: Âşık Paşa
Türü: gazel
Başlık: Kudret nefesi yiryüzüne urdı yine sûr
Şiir:
Kudret nefesi yiryüzüne urdı yine sûr
Hükmoldı şol olmüş hacîle kim dirilidür

Yarıldı çiçek yardı yiri durdı sakından
Yüz dutdı Hak’a cümle ‘aceb maksûdı nedür

Maksûdları şol göreler Tanrı nûrını
Ölüb yine dirilmeyene doğmadı bu nûr

Değme birinün hâlini aydam sana bir bir
Kimi sevinür vuslat ile kimisi mehcûr

Gül buldı anun vuslatını güldigi andan
Bin bülbüli bir gülmegile eyledi mestûr

Çegdüm çiçeği kamudan ön geldiği niyçün
Benzi sarusı andan sayruluğı hâlini aydur

Nergis dahı içmişdi anun ‘aşk şarâbın
Ayılmadı andan berüdür gör nice mahmûr

Ağyâr bize ansuzda elin suna diyüben
Sûsen eline hançer alub oldı bahâdır

Bû cümle çiçek kim bezenüb geldi cihâna
Bu mülke bular gelmedi tâ gelmedi mestûr

İbretle nazar eyleyü bak tâ ki göresin
Elinde dutar her biri bir nâme vü menşûr

Bu ibreti kim ‘Âşık’a rûzi’yledi Allâh
Beklim bakuban şöyle zîbâ görmedi Mansûr




Açıklama: vezni: mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fa’ûlün

[Hacker]

Şeyhoğlu Mustafa
Hayatı: 14. yüzyılda, Germiyan Beyliği sahasında yetişmiştir. 1340-1410 tarihleri arasında Germiyan beyi Süleyman Şah'ın hizmetinde nişancılık ve deftardarlık hizmetlerinde bulunmuştur. Daha sonra Yıldırım Bayezid'e intisabetmiş ve Hurşîd-name’yi ona sunmuştur.

Eserleri: Hurşîd-nâme Marzuban-nâme, Kabus-nâme, Kenzü'l-Küberâ, Mehekkü'l-Ulemâ.


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.

Şiirleri:
Senün ‘aşkun benüm gönlümde muhkem (gazel)
Hicrün ile eyle çıkdı yüregümde başlar (gazel)
Kamerdür alnun ey dilber velî la’lün şeker dirler (gazel)
Şehümün ‘aşkıdır cândan mukaddem (gazel)
Egerçi yirüm uçmakdur bezenmiş kasr-ı nûrânî (gazel)

[Hacker]

Şair: Şeyhoğlu Mustafa
Türü: gazel
Başlık: Senün ‘aşkun benüm gönlümde muhkem
Şiir:
Senün ‘aşkun benüm gönlümde muhkem
Bana sensüz içersem su olur sem

Benüm ne’mdür temâmet milk-i ‘âlem
Firâkundan k’olupdur gözlerüm nem

Özünden hüsn ile artuk cihânda
Benem ‘aşkun yolında cân-ı men kem

Müdâmî şâd otur bahça içinde
Kayurmaz bini ger öldürse bu gam

İçelüm bu gece câm-ı müdâmı
Sevinsün kara yirde Hüsrev ü Cem

Bu demde fursatı elden geçürme
Ne bilürsin dahı nice olur dem

Söz üzre dür döker çün Şeyhoğlı
Olalı dilber ile şimdi hem-dem



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Şair: Şeyhoğlu Mustafa
Türü: gazel
Başlık: Hicrün ile eyle çıkdı yüregümde başlar
Şiir:
Hicrün ile eyle çıkdı yüregümde başlar
Nâle kıldum derd ile feryâda geldi taşlar

Şol perî yüzlü meleksin kim görüb dîdârını
Yüz urub korlar melikler ileyünde başlar

Secde-gâhı kâinâtun sûretündür ey sanem
Mahzar-ı Hakk’sın kemâl-i hüsnüne şâ-bâşlar

Eyle tahrîr eyledi kaşunı nakkâş-ı ezel
Resmine mânendinün ‘âciz kamu nakkaşlar

Uralı kaşun kemânı gamzen okın bağruma
Hûn-ı dildür gözlerümden her dem akar yaşlar

Gönlümün rahtın urub cân milkini târâc ider
Remz iderse gözlerüne şol harâmî kaşlar

İbn-i Şeyhî’yem her evbâşa gerek ben baş olam
Rind ü geh kallâş olam geh ‘aşk ile yoldaşlar



Açıklama: vezni: fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

[Hacker]

Şair: Şeyhoğlu Mustafa
Türü: gazel
Başlık: Kamerdür alnun ey dilber velî la’lün şeker dirler
Şiir:
Kamerdür alnun ey dilber velî la’lün şeker dirler
Saçun sünbül benün Hindû dişün dürrin güher dirler

Güneş yüzüni çün gördüm didüm nûr-ı Hüdâ’dur bu
Bana ‘âkiller anunçün bugün sâhib-nazar dirler

Ne kişi kim yüzün gördi gönül virdi vü cân u dil
Ana ‘âşıklar içinde begüm ehl-i hüner dirler

Bugün nergise benzeden senün fitne gözün hânum
Görürse gündüz ılduzu ana gey bî-basar dirler

Mutavvel yazdılar şâhum senün saçun sıfâtını
Velî ağzun dekâyıkın be-gâyet muhtasar dirler

İnanma sana ağyâr ger beni hubs iderlerse
İnanmazam bana şâhum senün içün neler dirler

Gözümün seylini gören akar kandan revân olmış
Görün Şeyhoğlı’nun yaşın denizlere irer dirler



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün