Divan Edebiyatı 14.yy - Anadolu

[Hacker]

Ahmedî
Hayatı: 1334 yılında doğan Ahmedî, XIV. Yüzyılda yetişen Osmanlı şairlerinin en büyüğü ve en ünlüsüdür. Ünü XV. ve XVI. Yüzyıllarda da devam etmiştir.

Ahmedî’nin asıl adı “Tâcüddin İbrahim bin Hızır”dır. İlk öğrenimini Anadolu’da görmüş, sonra büyük âlimlerden ders görmek üzere zamanın geleneğine uyarak Mısır’a gitmiş, kuvvetli bir öğrenim görerek İslâm ilimlerini tamamen öğrenmiştir. Yaradılışından gelen kabiliyetine uyarak edebiyatla uğraşmaya başlamıştır.

Anadolu’ya döndükten sonra Germiyan beylerinin hizmetine girerek Kütahya’ya yerleşmiştir. Önce Süleyman Şah’a sonra Bursa’ya giderek Osmanlı sultanlarından Emir Süleyman’a intisabetmiştir.

Zarif, hoşsohbet bir şairdir. Ömrünü Bursa’da geçirmiştir. Divan kâtipliği görevini yaparken 1413’te Amasya’da ölmüştür.

Edebî Kişiliği

Ahmedî, çok yazmış bir şairdir. İran şairlerinden özellikle Nizamî, Kemal Hocendî, Selman-ı Savecî’nin etkileri altında kalmıştır. “Başka şairleri taklit etmediğini, yazdıklarının kendine ait olduğunu, Gülşehrî gibi kendini beğenmiş bir adam olmadığını” söyler. Elvan Çelebi ve Şeyhoğlu Mustafa’ya karşı şiddetli eleştirilerde bulunup, kendini Enverî, Nizamî, Selman-ı Savecî gibi İran şairleri ile kıyaslamaya kalkışır.

Edebî zevki yüksektir. Edebî kişiliğinin oluşmasında Gülşehrî’nin, Hoca Mesud’un ve Şeyhoğlu’nun etkileri açıkça görülür. Bazı sofiyâne şiirlerinde Yunus Emre ve Âşık Paşa’nın etkileri vardır.

İran ve Türk edebiyatını çok iyi bilen ve bunlardan yararlanan Ahmedî, XIV. Yüzyılın en büyük şairidir. Devrine göre çeşitli türlerinde ve nazım şekillerinde en büyük başarıyı göstermiştir. Dili ve anlatımı düzgün, tasvirleri canlı ve renklidir; şiirlerinde sık sık nazım kusurlarına rastlanır.

XIV. yüzyıl şairleri Türkçenin nazım dili olarak kabalığından yakındıkları hâlde, Ahmedî’de böyle bir düşüncenin görülmemesi dikkate değerdir.

Şiirlerinde ölçülü bir sanatçı titizliği vardır. Ünü gayet yaygındır. XV. yüzyıldan sonra Şeyhî’den itibaren Ahmedî gittikçe unutulmuştur. XV. yüzyıldan İskender-nâme’sinden başka eseri hatırlanmaz olmuştur.

Eserleri: Dîvan, İskender-nâme, Esrâr-nâme, Cemşîd ü Hurşîd, Tervîhü’l-Ervâh.


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.


Şiirleri:
Salalı ‘anberîn zülfün gül üzre tâze reyhânı (gazel)
Elüme bir kadeh sunarsa Dilşâd (gazel)
Didüm yâra ki dudağunı emsem (gazel)
Egerçi Yûsuf-ı Mısrî kamu güzelden a’lâdur (gazel)
Saçun durur kamu cânlar belâsı (gazel)

[Hacker]

Şair: Ahmedî
Türü: gazel
Başlık: Salalı ‘anberîn zülfün gül üzre tâze reyhânı
Şiir:
Salalı ‘anberîn zülfün gül üzre tâze reyhânı
Perîşân gönlüm ol dâmun olubdur zâr u hayrânı

Seher yüzün safâsından dem urdı ol safâdandur
Cihân u cân kamu Rûşen zihî envâr-ı Rahmânî

Gözün kanumı içdükçe sana efzûn olur mihrüm
Ne efsûnlar kılur görgil sen ol câdû-yı fettânı

Senün zülfün kemendinde gönül cân kurtaram sanur
Ne olmaz fikre düşmişdür gör âhir bu perîşânı

Saçun sevdâsıla binüm karanu gicemün hâli
Mutavveldür ü bes müşkil nice şerh ideyim anı

Nitekim şem’-i hicründe od ile su içindeyim
‘Aceb subha nite iltem bu gice ben bu buhrânı

görenler Ahmedî yaşın idicek nevha hicründe
Ne Nûh’ı zikr eylerler dahı ne mevc-i tûfânı



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

[Hacker]

Şair: Ahmedî
Türü: gazel
Başlık: Elüme bir kadeh sunarsa Dilşâd
Şiir:
Elüme bir kadeh sunarsa Dilşâd
Gide başdan humârum ola dil şad

Yıkuk gönlün yapılmak ister isen
Uralum ‘îşe girü tâze bünyâd

Nişe bir dem olalum bî-mey ü ney
Bilürken ‘ömr k’olur ney bigi bâd

Giceler itmişüz Sübbûha tesbîh
Sabûha virelüm bir subh-dem dâd

Ko evrâdı ki rahmet perdesinde
İnildüdür eser iden ne evrâd

İrem gülzârını yâd itme k’oldı
Cemâlünle cihânu uş cennet-âbâd

Ne cân kodı ne’akl u ne dil ü dîn
Gözün efsûnı zî câdû-yı üstâd

Yüzüni âyinede görmek içün
Eridi ‘aşkınun odında pûlâd

Gözünden Dicle akdı Ahmedî’nün
Yıkalı gönli Bağdâd’ını Dilşâd



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Şair: Ahmedî
Türü: gazel
Başlık: Didüm yâra ki dudağunı emsem
Şiir: Didüm yâra ki dudağunı emsem
Didi dervîşe la’l olur mı em-sem

Didüm kim dökmesün kanumı gamzen
Didi kanun döker cânun alur hem

Didüm ağzun ne güherdür bilinmez
Didi cân râzıdur va’llâhu a’lem

Perîşânam didüm zülfüne didi
Perîşânlık degül sevdâyiye kem

Didüm kim nesh ide mi hüsnüni hat
Didi nesh olmaz âyet k’ola muhkem

Didüm ağzun ile yüzün ne durur
Didi şorgör şekerle gül durur hem

Didüm zülfün neçün hamdur didi kim
‘Aceb midür benefşe kim ola ham

Didüm kim hem-dem olsan Ahmedî’ye
Didi yitmez mi derdüm ana hem-dem



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Şair: Ahmedî
Türü: gazel
Başlık: Egerçi Yûsuf-ı Mısrî kamu güzelden a’lâdur
Şiir:
Egerçi Yûsuf-ı Mısrî kamu güzelden a’lâdur
Senün hüsnün bugün andan hezârân bin kez evlâdur

Yanağun alını gör kim ne al itmiş durur hâlik
Döker birbirinün kanın işigün katı gavgâdur

Namâz u rûze vü tesbîh bana ‘aşkun durur şâhum
Kaşun mihrâbına tapmak bugün zühd ile takvâdur

Hatâdur dir ise zâhid benüm efgânuma gelsin
Okusun hattı yüzünde yazılmış zî ki fetvâdur

Vefâ ummağıla ‘ömrüm geçiser zâyi’ ey dilber
Visâlünden bana hâsıl hemân zevk u temennâdur

Cefâyı başdan aşurma senün başun içün rahm it
Eger çi kim cefâ kılmak cemâl issine kaydadur

Dilerdi Ahmedî cânâ seni avlaya halvetde
Gönül eydür ana dek dur sana bu sayd-ı ‘ankâdur



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

[Hacker]

Şair: Ahmedî
Türü: gazel
Başlık: Saçun durur kamu cânlar belâsı
Şiir:
Saçun durur kamu cânlar belâsı
Yalınuz ben degülem mübtelâsı

Eger nefs ü v’eger ‘akl u dil ü cân
Gözündür kamunun ‘ayn-ı ‘anâsı

Küsûf ile zevâle irmeyeydi
Yüzün nûrından olsa gün ziyâsı

Gele cân kokusı gülden meşâma
İrerse bâğa zülfünün hevâsı

Seni görüb nice kızarmasun gül
Yüzinde var durur âhir hayâsı

Olaydı nergisün gözleri Rûşen
Ayagun tozı olsa tûtiyâsı

Gerek kim sabr ide derde ‘âşık
Ki bî-şekk sabrdur ‘âşık devâsı

Seni diyen koya varlığın elden
Fenâdur ‘âşık olanun bekâsı

İdicek Ahmedî yüzün gülin vasf
Gerekmez bülbülün sâz ü nüvâsı



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Gülşehrî
Hayatı: Doğum ve ölüm tarihi bilinmiyor. Türk diline bilinçli olarak önem vermiş bir şairdir. Türkçeyi Farsçadan üstün, Arapçaya eşit tutmuştur. En önemli eseri “Mantıku’t-tayr”dır. Sanat amacı güdülerek, tasavvufî yolsa kaleme alınmış olan bu eser, İran şairi şeyh Feridüddin-i Attar’ın aynı adlı eserinden tercümedir. Yalnız, tercüme sırasında çeşitli kaynaklara başvurulmuş, Mevlâna’nın “Mesnevî”sinden hikâyeler alınmış, ayrıca çağıyla ilgili bir çok ahlâkî sohbet ve şikâyetle genişletilmiş ve adeta yepyeni bir eser oluşturulmuştur.

Gülşehrî’nin dili temiz, nazmı kusursuz üslûbu çekici ve akıcıdır.


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.

Şiirleri: Bahâr oldı vü bûstânlarda bülbül (gazel)

[Hacker]

Şair: Gülşehrî
Türü: gazel
Başlık: Bahâr oldı vü bûstânlarda bülbül
Şiir:
Bahâr oldı vü bûstânlarda bülbül
Kılur gül ‘aşkına feryâd u gulgul

Bu ‘ömr ile çemende hîç inanma
Ki bir haftadan artuk dirile gül

Gülün ‘ömri azına gözüm ağla
Yazun tîz geçdigine ağız aç gül

Kime bir ‘afiyet geldi cihânda
Kim ana irmedi yüz bin tezelzül

Bu dünye ‘izzetine garre olan
Delim tarta temennâ vü tezelzül

Cihânun ârzûsı cânun almak
Senün fikründe esbâb-ı tecemmül

Çegâne ölüm anup eyde ten ten
Karâbe ‘ömre gülüb kıla kâl kul

Ola Gülşehrî gâfil kendüden kim
Anun zikrinde kılmagıl tegâfül

Bize kim gerekise cevr kılsın
Bizüm teslîm geldi vü tecemmül



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

[Hacker]

Kadı Burhaneddin
Hayatı: Asıl adı Burhaneddin Ahmed olan şair, 1344 yılında Kayseri’de doğmuştur. Kadı, vezir, atabey ve hükümdar olmuş bir Türk şairi ve âlimidir.

Burhanneddin beş yaşındayken babasından derse başlayarak on dört yaşına kadar Türkçe, Arapça ve Farsçadan başka mantık ve hikmet gibi ilimleri de öğrenmiştir. On dört yaşında babasıyla Mısır’a gitmiş orada fıkıh, usûl, feraiz, hadis, tefsir ve tıp ilimlerini öğrenerek dört mezhebe vâkıf olmuştur. Ayrıca tabiiyat, riyaziyat ve ilâhiyatın usûl ve ilmini görmüştür. On dokuz yaşında hac görevini tamamlamış, yirmi bir yaşında babasının yerine Kayseri’de kadı olmuştur.

1381 yılında sultan olarak Sivas’ta tahta çıkmış, kendi adına hutbe okutmuş, sikke bastırmıştır. On sekiz yıl süren saltanatı fasılasız savaşlar içinde feci bir biçimde sona ermiştir. 1398 yılında Sivas’ta öldürülmüştür.

Edebî Kişiliği

Kadı Burhaneddin çok zekî, pek tedbirci ve basiretli, dikkate değer derecede iş bilen seçkin bir kadı, seçkin bir vezir, âlim, şair ve cesur bir hükümdardır.

Üstün zekâsıyla devrin bütün bilgilerini elde etmiş, kılıç ve kalemi aynı beceri ile kullanmıştır. Harple uğraştığı zamanlarda bile ilimle uğraşmaktan uzak kalmamıştır. Arapça ve farsçayı şiir söyleyecek kadar iyi öğrenmiştir.

Eserlerinde Azeri Türkçesinin bütün özellikleri bulunmasına rağmen dil ve tekniği kusurludur. Kendine özgü içten ve canlı bir üslûbu vardır.

Siyasî ve ilmî şöhreti, şairliğini gölgelemiş olan Kadı Burhanneddin Azeri ve Osmanlı edebiyatlarının gelişiminde etkili olmamıştır.

Eserleri: Dîvân, İksîrü’s-sa’adât fî Esrârü’l-ibâdât


Kaynak: SOYSAL, M. Orhan, Eski Türk Edebiyatı Metinleri, Millî Eğitim Basımevi, Ankara, 2002.


Şiirleri:
Hevâ ki şol senemün zülfini müşevveş ider (gazel)
Dilberün işi ‘itâb u nâz olur (tuyuğ)
Gönülüme ben dedim ki kandesin (gazel)
Hakk ne yazmış ise ezelde bolur (tuyuğ)
Ölmüş tenüme ‘aşkı anun rûh değül mi (gazel)

[Hacker]

Şair: Kadı Burhaneddin
Türü: gazel
Başlık: Hevâ ki şol senemün zülfini müşevveş ider
Şiir: Hevâ ki şol senemün zülfini müşevveş ider
Kohusını irürür bu dimâğuma hoş ider

Hevâsı varlığumun toprağın göğe savurur
Ağzının suyı yürekde yüz bin âteş ider

Eni ki zülfi keşişleri eyledi gönüle
Cihânda ancılayın işi kankı ser-keş ider

Bili kılı ne vücûdı ki saldı gîsûma
Zihî kol yarar onı özine ohşaş ider

Yüzünle gülşen içinde yanar gülün ciğeri
Anunçün ana sabâ şeb-nemün suyın reş ider

Sabâ hikâyet ider bülbüle cemâlünden
Kaçan ki yırta yahasını gonca ol gaş ider

Ne ki iderse gözün dil-firîb ider sanemâ
Ne kılur ise saçun cümlesini dil-keş ider



Açıklama: vezni: mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün