Divan Edebiyatı 16.yy - Anadolu

[Hacker]

Hakanî Mehmed Efendi

Hayatı: Bu yüzyılda tasavvuf!, dini, ahlâki konuda eser veren bir başka ö-nemli şair; Hakanî Mehmed Efendi'dir. Hakanî'nin Hilye'si vardır. Süleyman Çelebi Mevlid'inin etkisinde kalarak hilyesini yazmış olan Hakanî Mehmed, eserde Hz. Muhammed'in hayatını, doğum, risalet, hic¬ret, mi'rac, rıhlet ve dua bölümleri içinde anlatır.

Hakanî'nin hilyesi çok beğenilmiş, ondan sonra hilye yazan birçok şair çıkmıştır. Hakanî'den sonra hilye yazan şairlerin en meşhuru Tırmızî'dir. Ancak hilye, halk arasında mevlid kadar yaşamamıştır. Hakanî'nin duygularını içtenlikle iletmiş olmasına rağmen eser halk için yazılmadığından dili ağırdır. Hilye’de Arapça kelimeler çoktur. Hakanî Mehmed Efendi'nin ayrıca Kırk Hadis Çevirisi ile Dîvân'ı vardır.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.

[Hacker]

Hayalî
Hayatı: 16. yüzyıl Osmanlı sahasının önde gelen bir şairidir. Zatî ile çağdaştır ve Zatî ile Bakî arasındaki şairlerin en büyüğüdür. Kaynakların Hayalî Mehmed Bey diye sözünü ettikleri büyük şair Rumeli'de Vardar Yenicesi'nde doğmuştur. Doğum tarihi bilinmemekle birlikte II. Bayezid döneminde doğmuştur. Kaynaklarda şairin hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Ancak, genç yaşta şiir yazmaya başladığı, gençlik yıllarını Rumeli'nin önemli kültür merkezi olan Vardar Yenicesi'nde geçirdiği ve oraya gelen Baba Ali Mest-i Acemî adlı bir kalenderi dervişin etkisinde kalarak, kalenderi bir derviş olduğu ve Mest-i Acemi ile birlikte bulunan derviş topluluğuna katılarak İstanbul'a geldiği, kaynakların verdiği bilgi¬ler arasındadır. Bir süre derbeder bir hayat yaşayan Hayalî, dönemin devlet adamlarına şiirler yazmış, kasideler sunmuştur. Bu arada Kanunî'ye yaklaşma fırsatını da elde etmiştir. Kanunî, Hayâlî'yi beğene¬rek ona ihsanlarda bulunmuş, himayesi altına almış, hatta Bağdat seferi sırasında onu da yanında Bağdat'a götürmüştür. Kaynakların verdiği bil¬giye göre Hayalî, bu sefer sırasında Fuzûlî ile tanışmıştır. Nitekim, şairin divanında Fuzûlî'ye nazirelerinin bulunması bu bilgiyi doğrular mahi¬yettedir. Gene kaynaklardan öğrendiğimize göre Kanunî'nin Hayalî'ye gösterdiği bu ilgi, dönemin şairlerinin Hayâlî'yi kıskanmalarına neden olmuştur. Hayalî'yi çekemeyen bu şairlerin başında Taşlıcalı Yahya var¬dır ve Hayalî'yi her fırsatta hicveder.

Hayalî, "derviş-meşreb", "kalender-mizac"bir şairdir. Tasavvuftan hoşlanması, derviş grubuna katılması da hep bu mizacından dolayıdır. Nitekim, dünya işlerine ve malına fazla önem vermediğinden, Kanunî'den gördüğü yardımlardan da daha çok çevresindekiler yararlan¬mış, verilenler kapanın elinde kalmış, elinde avucunda ömrü boyunca bir şey bulunamamıştır. Hayalî daha yaşarken tanınmış, üstatlığı kabul edil miş sayılı şairlerdendir. Ancak, Bakî yetişince şöhreti gölgelenmiştir. Şiirde sade ve samimi olarak, duygularını dile getirmiş, tasavvuftan yarar¬lanmış, fakat mutasavvıf olmamış, rind, kalender bir şairdir. Kaynaklar, Hayâlî'nin duygulu, ince bir şair olduğu konusunda görüş birliği ederek, onu İranlı Hâfız-ı Şîrâzî'ye benzetirler. Kaynaklarda "Hâfız-ı Şîrâzî-yi Rum", Rum'un Şîrâzlı Hâfız'ı ifadesi geçer. Gerçekten de şiir yeteneğinin üstünlüğü, zevkinin inceliği, sözünün samimi ve ahenkli oluşu, hayalleri¬nin inceliği Hayâlî'yi yalnız 16. yüzyılın değil, edebiyatımızın gelmiş geçmiş en büyük şairlerinden biri yapmıştır.

Hayâlî'nin bilinen eseri Dîvân’ıdır.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.

Şiirleri:
Lâleler sahn-ı gül-istânda kadeh-nûş oldular (Gazel)
Dimen Mecnûn'a fenn-i aşkı tekmîl itdi kâmildür (Gazel)
Yürü hey âşıkına âdeti bî-dâd yürü (Gazel)
Dem nü var kanlu yaşum çihreme yol eylemeye (Gazel)
Nâr-ı dilden zâhir etsem bir şerer âlem yanar (Gazel)
Âyine her gün koyar dil-dârı tenhâ koynuna (Gazel)
Ben bir ednâ cür'adan kim aklı bî-hûş eyleyem (Gazel)
Cihân ârâ cihân içindedir ârâyı bilmezler (gazel)

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Lâleler sahn-ı gül-istânda kadeh-nûş oldular
Şiir:
Lâleler sahn-ı gül-istânda kadeh-nûş oldular
Güft-ü-gûy-i bülbüle güller kamu gûş oldular

Üstühân-i sineden emvâc peydâ etdiler
Her riyâzet ehli bir deryâ-yi pür-cûş oldular

Hakkı biz bulduk deyu zann etmesün ashâb-ı kaal
Cûylar çün erdiler deryaya hâmûş oldular

Askeri nefs ü hevâya çekdiler âhı livâ
Halka halka dâglar birle zırıh-pûş oldular

Ben Hayâli bir şikârın alıcı şeh-bâz idüm
Kapdı serverler beni nâ-geh karakuş oldular


Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Dimen Mecnûn'a fenn-i aşkı tekmîl itdi kâmildür
Şiir:
Dimen Mecnûn'a fenn-i aşkı tekmîl itdi kâmildür
Benüm yanumda ol dîvâne bilmez nesne câhildür

Anunçün habs ider peykânunı dil ey kemân-ebrû
Ki ol bir kâfir-i bî-dîn elinden geldi bir dildür

Gönül uslu isen ol vâlih ü şeydâsı bir hûbun
Şu kim dîvânesidür bir perînün rind ü âkıldür

Dögünsem n'ola taşlarla bugün ol Yûsuf-i hüsnün
Kefine kim direm korsa terâzu-vâr mâildür

Hayâlî rûze-i gamda hilâle döndügi bu kim
Senün îd-i cemâlün görmedi ey mâh bir yıldur



Açıklama: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Yürü hey âşıkına âdeti bî-dâd yürü
Şiir:
Yürü hey âşıkına âdeti bî-dâd yürü
Yürü ön biliş olub sonra olan yad yürü

Ko beni gussa vü hecr ile yanub yakılayın
Sen var ol kadrüni bilmezler ile şâd yürü

Dem ola bulmayub ağyardan ey yâr vefa
Âşık-ı sâdıkunı eyleyesin yâd yürü

Beni öldürdü çü hicrân gam-ı dil-berden ırak
İledünce tozumu eşigüne bâd yürü

Kanda hercaî güzel varsa Hayâli sevüben
Sonra çevrinden anun eyleme feryâd yürü



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Dem nü var kanlu yaşum çihreme yol eylemeye
Şiir:
Dem nü var kanlu yaşum çihreme yol eylemeye
Gün mü var leşker-i gam cana nüzul eylemeye

Yok yerüm kûy-i münâcâtda havfum bu beni
Bu melâmetle hârâbat kabul eylemeye

Var mı bir kaaleb-i mahbûb-i melek-sîmâ kim
Pertev-i hüsn-i ezel ana hulûl eylemeye

Âferinler ola şol âşık-ı mihnet-keşe kim
Başına üşe gam-ı dehr melûl eylemeye

Yârdan kat'-ı recâ etme Hayâlî zinhâr
Sana bir cevr ü cefâ var mı ki ol eylemeye



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Nâr-ı dilden zâhir etsem bir şerer âlem yanar
Şiir:
Nâr-ı dilden zâhir etsem bir şerer âlem yanar
Dursa bir dem sîne-i sûzânum içre gam yanar

Bu hamîde kadd ile yandum mahabbet odına
Bana nisbet mâh-ı nev nâr-ı şafakda kem yanar

Sanıma kan ağlamadan germ oldu nâr-ı hasretün
Dûddur müjgânlarum bu dide-i pür-nem yanar

Kays'a eydün ben belâ destinde ser-gerdân iken
Ugrsamasun yanuma billâhi ol sersem yanar

Gel Hayâlî'nün teninde dâğ-ı İbrahim'e bak
Bu kadar ancak çerâg-ı Hazret-i Edhem yanar



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Âyine her gün koyar dil-dârı tenhâ koynuna
Şiir:
Âyine her gün koyar dil-dârı tenhâ koynuna
Nâz ile Yûsuf girür gûyâ Züleyhâ koynuna

Çıkmadı yârun lebi fikri dil-i ağyardan
Aldı ol lâ'li dirîgaa seng-i hârâ koynuna

Râh-ı gül-zâr-ı vefada cismini eden gubâr
Rûzigâr ile girür bir verd-i ra'nâ koynuna

Dâmenine seng alub kûh-sâr ceng etmek diler
Koyduguyçün makdemün nakşım sahra koynuna

Nice göz yaşı Hayâli aşk içinde oldu mahv
Girdiler ırmağlar gûyâ ki deryâ koynuna



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: Gazel
Başlık: Ben bir ednâ cür'adan kim aklı bî-hûş eyleyem
Şiir:
Ben bir ednâ cür'adan kim aklı bî-hûş eyleyem
Vây eger bezm-i mahabbetde kadeh nûş eyleyem

Acı yaş dökdükde çeşmüm üstüne zahmum dedi
Sanma ey hem-dem nemek haklan ferâmuş eyleyem

Eylesem merguule-i zülfün görüb bir gulgule
Ey nice bülbülleri gül-şende hâmûş eyleyem

Cûy-bâr ey serv ayagun öpse dûd-ı âh ile
Çeşme-i Hayvan gibi anı siyeh-pûş eyleyem

Ey Hayâli her bahâr-ı hüsne karşu nice bir
Bulanub ırmağ-veş deryâ gibi cûş eyleyem



Açıklama: Fâüâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayalî
Türü: gazel
Başlık: Cihân ârâ cihân içindedir ârâyı bilmezler
Şiir:
Cihân ârâ cihân içindedir ârâyı bilmezler
O mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler

Harâbât ehline dûzah azâbın sorma ey zâhid
Ki bunlar ibn-i vakt oldu gam-ı ferdâyı bilmezler

Şafak gûn kan içinde dâğını seyreyler âşıklar
Güneşte zerre görmezler felekte ayı bilmezler

Hayâlî fâkr şalına çekenler cism-i uryânı
Anınla fahrederler atlas ü dîbâyı bilmezler



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün