Divan Edebiyatı 16.yy - Anadolu

[Hacker]

Hayretî
Hayatı: Vardar Yenicesi'nde doğdu. Bektaşilik çizgisinde şiirler yazmış bir dîvân şairidir. Daha çok yiğitçe söyleyişleriyle tanınmaktadır. Dîvân'ı Mehmet Çavuşoğlu tarafından bastırıldı. Ayrıca Bahâristân, Nâme-i Hayretî ve Mahabbet-nâme-i Hayretî adlarında üç mesnevisi bulunmaktadır.

Şiirleri:
Çeşm-i hun-rîzün ucından dîdeler giryan olur (Kaside)
Ben bu bâzârun ne bâzergânı ne bezzâzıyam (Kaside)
Ne âteş ü bâd ü ne âb ü gil idüm cânâ (Kaside)
Fâş oldu cümle sırrum yaşum akalı sır sır (Kaside)
Ne Süleyman'a esîrüz ne Selim'ün kulıyuz (Kaside)
Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur (gazel)

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: Kaside
Başlık: Çeşm-i hun-rîzün ucından dîdeler giryan olur
Şiir:
Çeşm-i hun-rîzün ucından dîdeler giryan olur
Hey ne zâlimsin ki her dem işigünde kan olur

Nice arz idem aceb sûz-i dili dil-dâra ben
Nâme göndersem kebûter iltemez biryân olur

Âşıkumdur ışkum ile n'içün ölmez dir imiş
Ölmek âsân idî amma arada hicrân olur

Didüm ey meh-rû n'ola mihr ü vefâlar eylesen
Nâz ile güldi didi âlemlere destân olur

Ey kemân-ebrû hayât-ı câvidânîyi bulur
Tekye-i ışkunda her cân kim sana kurbân olur

Mısr-ı hüsn içinde bir Yûsuf-cemâli kim görür
Kul olur bin cân ile gönlüm aceb sultân olur

Şemme-i esrâr-ı ışkumdan kime şerh eylesem
Hayretî-i vâlih ü şeydâ gibi hayran olur


Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: Kaside
Başlık: Ben bu bâzârun ne bâzergânı ne bezzâzıyam
Şiir:
Ben bu bâzârun ne bâzergânı ne bezzâzıyam
Kûy-ı ışkun onmadık bir rind-i şâhid bâzıyam

Bir megesce kadrüm olsa hân-ı vaslunda n'ola
Ben de hâlümce mahabbet evcinün şeh-bâzıyam

Cana kalmazam bu gün meydanda aslâ Hak bilür
Rîsmân-ı kâkül-i dil-dârumun cân-bâzıyam

Sen nice erbâb-ı hüsn içinde müstesna isen
Pâdişâhum ehl-i ışkun ben de bir mümtâzıyam

İt gibi öldürmez işen ger rakîb-i kâfiri
Dime hîç ey Hayretî âlemde ben de gaazîyem



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: Kaside
Başlık: Ne âteş ü bâd ü ne âb ü gil idüm cânâ
Şiir:
Ne âteş ü bâd ü ne âb ü gil idüm cânâ
Sen serv-i hevâ-bahşa ben mail idüm cânâ

Âlemde henûz adı yâd olmadan engûrun
Hum-hâne-i vahdetde ben kanzil idüm cânâ

Leylî'ye henüz Mecnûn olmamış iken meftun
Ben vâdi-i hayretde lâ-ya'kil idüm cânâ

Dahi gili Ferhâdun olmamış iken tahmîr
Ben râh-ı meşakkatde pâ-der-gil idüm cânâ

Aşk eyledi âvâre ben Hayretî'yi yohsa
Her hidmete cân ile müsta'cil idüm cânâ



Açıklama: Mefûlü mefâîlün mef'ûlü mefâîlün

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: Kaside
Başlık: Fâş oldu cümle sırrum yaşum akalı sır sır
Şiir:
Fâş oldu cümle sırrum yaşum akalı sır sır
Arz etdi mâ-cerâmı ol kan olası bir bir

Dâğ-ı gam-ı ruhunla bârân-ı eşk-i çeşmüm
Bitürdi taze güller hâk-i tenümde yir yir

Başdlan gözü yaşıdur ey zâhid ehl-i ışkun
Döndüren âsiyâb-ı dolâb-ı çarhı fır fır

Alnun ruhun gamiyle mihr ile mâhı ahum
Berg-i hazân gibi bak titretdi yine tir tir

Ey Hayreti cihanda ten beslemekdür işün
Bilmez misin ki anı âhir bu kara yir yir



Açıklama: Mef'ûlü fâilâtün mef'ûlü fâilâtün

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: Kaside
Başlık: Ne Süleyman'a esîrüz ne Selim'ün kulıyuz
Şiir:
Ne Süleyman'a esîrüz ne Selim'ün kulıyuz
Kimse bilmez bizi bir Şâh-ı Kerimin kulıyuz

Kul olan ışka cihân beğlerine eğmedi baş
Başka sultân-ı cihânuz gör e kimün kulıyuz

Gam yirüz kan yudaruz gûşe-i mihnetde müdâm
Sanma kim Kevser-i Cennât-ı Naîmün kulıyuz

Hüsn-i hadis kulıyuz sanma bizi sultânum
Vech-i pâkünde olan ân-ı kadîmün kulıyuz

Terk idüb Hayreti'ya tâc ü kabadan geçdük
Anca bu dünyede bir köhne kilîmün kulıyuz



Açıklama: vezni: feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Hayretî
Türü: gazel
Başlık: Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur
Şiir:
Be bu Rûm illeridir bunda suhandanlar olur
Bu İrem gülşenidir murg-i hoş elhânlar olur

Altın üsküflü yalın yüzlü güzel sâkîler
Sohbeti Rûşen eder şem’-i şebistânlar olur

Sski sakın sığayıp nâz ile sakîlik eder
Be bu yerlerde ne hoş serv-i hırâmânlar olur

Cân katar câna dolu içüp öpüştükçe müdâm
Bu da bir kûşe durur bunda güzel hanlar olur

Bir iki cur’a ile aklın alırlar kişinin
Cân u dil gâret eden âfet-i devrânlar olur

Gonce veş bülbül-i dil-bestelerin gönlün açar
Çok güler yüzlü küşâde gül-i handânlar olur



Açıklama: vezni: fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

[Hacker]

Kara Fazlî

Hayatı: XVI. yüzyılın mesnevicileri arasında tanınmış bir şairdir. Fazlî’nin yetişmesinde dönemin şairlerinden en çok Zâtî’nin yardımı olmuştur. Zâtî, Fazlî’deki şiir yeteneğini anlayarak onun elinden tutmuş, Kanunî’nin şehzadesi Mehmed’in 1530’da sünnet düğününde yazdığı bir kasideyi Zâtî’nin aracılığıyla padişaha okuyarak ilgisini çekmiştir. Daha sonra Şehzade Mehmed'e Manisa valiliği sırasın¬da divan katibi ve onun ölümünden sonra da Şehzade Mustafa ve Şehza¬de Selim'e divan katibi olan Fazlî 1563'te Kütahya'da ölmüştür. Tezkirecilerden Latîfî, Fazlî'nin divan tertip ettiğini söylerse de divanı günümüze kadar bulunamamıştır. Asıl mesnevileriyle ün yapmıştır. Fazlî'nin bilinen mesnevileri, Gül ü Bülbül, Hüma vü Hümayun ve Lüccetül-Esrâr'dır. Bunlar arasında en tanınmışı Gül ü BülbüPdür. Gül ü Bülbül, alegorik yani temsili bir mesnevi olup, gül ile bülbül arasındaki aşk macerasını anlatır. Bu eserin sonunda Fazlî, gülle bülbülün yanı sıra eserdeki çiçek¬ler, rüzgâr, mevsimler ve benzeri varlıkların da birer sembol olduğunu söyleyerek gülde tecelli eden ilahi güzelliği bülbülün gerçek aşka ulaş¬masına vasıta yapmıştır.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.

[Hacker]

Kemal Paşazâde (İbn-i Kemâl)
Hayatı: Kemâl Paşazade (İbn-i Kemal)
Edirne'de doğan İbn-i Kemal'in asıl adı Ahmed olup Kemal Paşazâde diye de tanınır. Sanatçının şairliğinin yanı sıra âlimliği de vardır. Çeşitli devlet memuriyetlerinde görev aldıktan sonra şeyhülislâmlığa kadar yükselmiş olan Kemal Paşazade çok iyi Arapça ve Farsça bilen, eserlerinin çoğunu Arapça yazan bir sanatçıdır. Ri¬sale, makale, kitap olarak Arapça-Türkçe çok .sayıda eser yazmıştır. Tari¬hî, edebî ve dinî konularda yazmış olan ibn-i Kemal'in şâir olarak ufak bir Dîvân'ı, Yıısuf u Züleyha mesnevisi ve Sâ’d’înîn Gülistân‘ına nazire olarak yazdığı Nigâristân’ı vardır. Eskiden medreselerde Farsçayı öğretmek amacıyla okutulan Nigâristân, çoğu hikmetli yani öğretici hikayelerden meydana gelmiştir. İçinde manzum parçaların da bulunduğu didaktik bir eserdir. Kemal Paşazâde'nin Tevârih-i Âl-i Osman adlı tarihi ünlüdür.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.

[Hacker]

Lâmi'î Çelebi
Hayatı: XVI. yüzyıl Türk Edebiyatı'nın ünlü mutasavvıf sanatçısı Mahmud Lâmi'î, 1472 yılında Bursa'da dünyaya gelmiş, devrinin âlimlerinden dersler görmüş, medrese öğrenimini tamamlamış, Arapça ve Farsça'yı öğrenmiştir. Genç yaşta Nakşibendî tarîkatine girmiş, hayatının sonuna kadar bu tarikata bağlı, Nakşibendî mütefekkir-edîbi olarak kalmıştır. Otuza yakın eser vermiş olan sanatçı, 1532 yılında Bursa'da ölmüştür. Kendisine Bursalı Lâmi'î de denir.

Edebî Kişiliği

Lâmi'î Çelebi, inzivayı seven, ağır başlı, kendini tasavvufa vermiş, tok sözlü, hazır cevap, mizaha eğilimli ve fikirlerinde ıs¬rarlı bir kişiliğe sahip olarak tanınır. Hayatın amaç ve gerçeğini, arifler zümresine katıldıktan sonra hisseder. Ünlü İranlı şair Molla Câmî'nin önemli eserlerini Türkçe'ye kazandırdıktan sonra, kendisine «Osmanlı Câmî'si/Câmî-yi Rûm» denmiştir.

Lâmi'î, Türk Edebiyatı'nın en çok eser veren şahsiyetlerinden biridir. Verdiği eserlerinin sayısı otuzu bulur. Tercüme ve nakil ürünlerinde birinci sırada yer alır.

Genel olarak eserlerinde kullandığı dil sade, ifadesi çekici olup ter¬cümelerinde asla sadık kalmıştır.

Yazar Arapça ve Farsçaya hakkıyla vâkıf olup geniş kültür sahibidir. Vezin ve kafiyeleri, devrinin diğer ürünlerinden aşağı kalmayacak şekilde kullanmıştır. Tercümelerinde oldukça serbest davranmış, hayal gücünü fazla sınırlandırmamıştır.

Lâmi'î Çelebi, edebiyatımızın manzum mensur edebî türlerinin hemen hepsinde başarılı eserler vermiş bir sanatçıdır.

Eserleri: Şevahidü'ıı-Nübüvve, Nefahâtü'1-Üns Tercümesi, Fütûhü'1-Mücâ-hidîn li'Tervîh-i Kulûbü'l-Müşâhidîn, İbret-nâme, Şerefü'l-İnsân, Maktel-i İmâm Hüseyn, Veys ü Râmîn, Dîvân-ı Eş’âr, Hüsn ü Dil, Letâ’if, Lûgat, Münâzara-i Bahâr u Şitâ, Münşe’ât, Nefsü’l-emr Risâlesi, Şerh-i Dîbâce-i Gülistân, Vâmık u Azrâ.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.