Divan Edebiyatı 16.yy - Anadolu

[Hacker]

Bakî
Hayatı: Bâki, (1526-1600), Divan Şairi

1526 yılında İstanbul'da doğan Bâki'nin asıl ismi Mahmud Abdülbâki'dir. Aslında fakir bir ailenin çocuğu idi, babası müezzinlik yapıyordu. Çocukluğunda saraç çıraklığı yapmıştır. Eğitime, ilme olan büyük tutkusu fark edilmeye başlanınca ailesi medreseye devam etmesine izin vermiştir, zira başlarda medreseye kaçak, ailesinden gizli gitmekteydi. Gayretleri ile iyi bir eğitim görmüş, dönemin ünlü müderrislerinden ders almıştır. Eğitimi boyunca şiire olan ilgisi giderek artmış ve güçlü kaleminin ünü de yavaşça yayılmaya başlamıştır. Eğitimini tamamladıktan sonra çeşitli medreselerde müderrislik yapmıştır. Hayatı boyunca çeşitli dönemlerde devlet hizmetinde bulundu, kadılık, kazaskerlik gibi makamlarda görev yaptı. 1600 yılında, İstanbul'da vefat etti.

Bâki Saray'a hep bir yakınlığı olmuştur. Özellikle Kanunî Sultan Süleyman ile yakın ilişkileri olmuş, padişah sık sık kendisine iltifat etmiştir. Daha sonra 2.Selim ve 3.Murat zamanlarında da hem saraydan hem halktan büyük bir itibar ve ilgi görmüştür. Vefatından önce bu kadar ilgi ve alâka gören sanatçı sayısı azdır, o ise vefat etmeden "Sultanüş'şuâra" yani "Şairlerin Sultanı" diye anılmaya başlamıştır.


Çalışmaları
Bâki Osmanlı'nın en güçlü devirlerinden birinde yaşamıştır, bu da pekâla onun şiirlerine ve şiirlerinde kullandığı temalara yansımıştır. Aşk, yaşamanın zevki ve doğa şiirlerinin başlıca konularıdır. Her ne kadar şiirlerinde tasavvuf etkisi veya tema olarak tasavvuf bulunmasa da, tasavvufta da özel bir mahiyeti olan aşk mefhumunu sık sık konu alması itibariyle, dîvânı mutasavvıflar tarafından çok sevilir. Tekniği güçlüdür, şiirlerinde yakaladığı ahenk ve akıcılık fark yaratır. Dil kullanımında çok yeteneklidir. Şiirlerinin yarattığı tını, musiki de şiirlerinin farklı bir özelliğidir. Türk, Divan şiirinin dönemin ünlü akımları ve eserleri seviyesine ulaşmasında çok büyük katkısı olmuştur. Fazla eser kaleme almamıştır, zira sıklıkla vurguladığı gibi fazla eser bırakmaktan çok, fark yaratacak güzel eserler bırakmak istiyordu. Eserlerinden biri de Kanunî Sultan Süleyman'ın vefatı üzerine yazdığı "Mersiye-i Hazret-i Süleyman Han" isimli mersiyedir. Bu mersiye hem teknik olarak güçlü yapısı hem de eşsiz ahengi ve dönemin ruhunu, özellikle edebiyat tarzını, en güzel şekilde ifade ettiği için en ünlü mersiyelerden birisi olmuştur.


Başlıca Eserleri
Dîvân - (4508 beyitlik, en önemli eseri)
Fazâ’il-cihad - (Cihad üzerine bir eseri)
Fazâ’il-Mekke - (Tercüme)
Hadîs-i erbain - (Tercüme)


Şiirleri:
Müje haylin dizer ol gamze-i fettân saff saff (Gazel)
Ezelden şâh-ı aşkın bende-i fermânıyüz cânâ (Gazel)
Fermân-ı aşka cân iledir inkıyadımız (Gazel)
Câme-hâb ol âfeti aldıkça tenhâ koynuna (Gazel)
Lebini âl ile öpmüş ola mı peymâne (Gazel)
Âb-ı hayât-ı lâ'line ser-çeşme-i cân teşnedir (Gazel)
Dil derd-i aşk-ı yâr ile bezm-i belâdedir (Gazel)
Açıl bağın gül ü nesrîni ol ruhsârı görsünler (Gazel)
Müheyyâ oldı meclis sâkiyâ peymâneler dönsün (gazel)

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Müje haylin dizer ol gamze-i fettân saff saff
Şiir:
Müje haylin dizer ol gamze-i fettân saff saff
Guyiyâ cenge girer nîze-güzâran saff saff

Seni seyr itmek içün reh-güzer-i gül-şende
İki cânibde durur serv-i hırâman saff saff

Leşker-i eşk-i firâvan ile ceng eylemeğe
Gönderir mevclerin lücce-i umman saff saff

Gökde efgaan iderek sanma geçer hayl-i kuleng
Çekilür kûyine mürgaan-ı dil ü cân saff saff

Cami içre göre tâ kimlere hem-zânûsun
Şekl-i sakkada gezer dîde-i giryân saff saff

Ehl-i dil derd ü gamın ni'metine müstağrak
Dizilürler keremin hânına mihman saff saff

Vasf-ı kaddinle hıram itse alem gibi kalem
Leşker-i satrı çeker defter ü dîvan saff saff

Kûyin etrafına uşşâk dizilmiş gûyâ
Haremi Kâ'be'de her cânibe erkân saff saff

Kadrini seng-i musallada bilüb ey Bâkî
Durub el bağlayanlar karşuna yâran saff saff



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Ezelden şâh-ı aşkın bende-i fermânıyüz cânâ
Şiir:
Ezelden şâh-ı aşkın bende-i fermânıyüz cânâ
Mahabbet mülkünün sultânı âli-şânıyüz cânâ

Sehâb-ı lûtfun âbın teşne-dillerden diriğ itme
Bu deştin bağrı yanmış lâle-i Nu'mânıyüz cânâ

Zemâne bizde cevher sezdiğiyçün dil-hırâş eyler
Anınçün bağrımız hûndur maârif kânıyüz câna

Mükedder kılmasun gerd-i küdûret çeşme-i canı
Bilürsün âb-ı rûy-i mülket-i Osmâniyüz cânâ

Cihanı câm-ı nazmım şi'r-i Bakî gibi devr eyler
Bu bezmin şimdi biz de Câmi-i devrânıyüz cânâ

Açıklama: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Fermân-ı aşka cân iledir inkıyadımız
Şiir:
Fermân-ı aşka cân iledir inkıyadımız
Hükm-i kazaya zerre kadar yok inadımız

Bağ eğmeziz edâniye dünyâ-yi dûn içün
Allah'adır tevekkülümüz i'timâdımız

Biz muttekâ-yi zer-keş-i câha dayanmazız
Hakkın kemâl-i lûtfunadır istfnâdımız

Zühd ü salâha eylemeziz ilticâ hele
Tutdu eğerçi âlem-i kevni fesadımız

Meyden safâ-yi bâtın-ı humdur garaz hemân
Erbâb'-ı zâhir anlayamazlar murâdımız

Minnet Huda'ya devlet-i dünyâ fenâ bulur
Bâkî kalur sahîfe-i âlemde adımız.



Açıklama: Mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Câme-hâb ol âfeti aldıkça tenhâ koynuna
Şiir:
Câme-hâb ol âfeti aldıkça tenhâ koynuna
Sanuram ebrin girer mâh-ı şeb ârâ koynuna

Subh-dem ey fâhte bî-hûde efgaan eyleme
Çün girersin her gice bir servi bâlâ koynuna

Niçün ağlarsın felekden bilsem ey şeb-nem seni
Girmesen bari hele bir verd-i ra'nâ koynuna

Dür dişin vasfında şi'rim defterin gördü meğer
Kim sadef mecmûasını aldı deryâ koynuna

Ruhlerin şevkiyle pür-dâğ itdi Bâkî sinesin
Bir avuç berg-i gül-i ter koydu güya koynuna



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Lebini âl ile öpmüş ola mı peymâne
Şiir:
Lebini âl ile öpmüş ola mı peymâne
İçeyin ölmez isem kanını kane kane

Nûş-i câm eyler ise meclis-i uşşâk icre
Lebin ol hâlet ile girmemek olmaz kane

Bezm-i meydir güzelim kan ola şâyed arada
Çekmesün gamzelerin hançerini mestâne

Râzını nâle ile âleme fâş itdi gönül
Bizi rüsvâ-yı cihan eyledi bir divâne

Ayş ü işret demidir çekme gam-ı devrânı
Bâkiyâ gel berü sâgar çekelün rindâne



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Âb-ı hayât-ı lâ'line ser-çeşme-i cân teşnedir
Şiir:
Âb-ı hayât-ı lâ'line ser-çeşme-i cân teşnedir
Sun cür'a-i câm-ı lebin kim âb-ı hayvân teşnedir

Cân lâ'lin eyler ârzû yâr içmek ister kanımı
Yâ Rab ne vâdidir bu kim cân teşne canan teşnedir.

Âb-ı zülâl-i vaslına muhtâc dil tenhâ değil
Hâk üzre kalmış huşk-leb deryâ-yı ummân teşnedir

Bezm-i gamında cân ü dil yandı yakıldı sâkiyâ
Depret elin sür ayağın meclisde yârân teşnedir

Cânâ ziilâl-i vaslını ağyâr umar uşşâk umar
Âb-ı sehâb-ı rahmete kâfir Müselmân teşnedir

Giryân o Leylî-veş n'ola sahraya salsa Bâki'yi
Mecnûn'un âb-ı çeşmine hâk-i beyâbân teşnedir



Açıklama: Müstef'ilün müstef'ilün müstef'ilün müstef'ilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Dil derd-i aşk-ı yâr ile bezm-i belâdedir
Şiir:
Dil derd-i aşk-ı yâr ile bezm-i belâdedir
Kad çeng ü nâle nây ü ciğer hûnu badedir

Ten hâki rehde dîde zülâl-i visâlde
Cân âteş-i firaakda hâtır hevâdedir

Koçmak nasîb olur mu miyânın kemer gibi
Cânâ nite ki hançer-i hicran aradedir

Ferzâne-i cihânsın o ruhlerle sen bugün
Şâhân-ı hüsn atın önünce piyâdedir

Men'eyleme yanınca sürünsün ko sâye vâr
Bâkî kulun da pâdişehim bir fütâdedir



Açıklama: Mef'ûlü fâilâtü mefâîlü fâilün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: Gazel
Başlık: Açıl bağın gül ü nesrîni ol ruhsârı görsünler
Şiir:
Açıl bağın gül ü nesrîni ol ruhsârı görsünler
Salın serv ü sanavber şîve-i reftârı görsünler

Kapunda hâsıl itdi bu devasız derdi hep gönlüm
Ne derde mübtelâ oldu dil-i bîmârı görsünler

Açıldı dağlar sînemde çâk itdim girîbânım
Mahabbet gül-şeninde açılan ezhârı görsünler

Ten-i zerdimde pehlûm üstühânı sayılur bir bir
Beni seyr itmiyen ahbâb mûsîkaarı görsünler

Güzeller mihr-bân olmaz dimek yanlışdır ey Bâkî
Olur vallâhi billâhi hemân yalvârı görsünler



Açıklama: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

[Hacker]

Şair: Bakî
Türü: gazel
Başlık: Müheyyâ oldı meclis sâkiyâ peymâneler dönsün
Şiir:
Müheyyâ oldı meclis sâkiyâ peymâneler dönsün
Bu bezm-i rûh-bahşın şevkine mestâneler dönsün

Dilaâm-ı şarâb-ı ‘aşk-ı yâri şöyle nûş it kim
Felekler güm güm ötsün başına hum-hâneler dönsün

Hayâl-i şem’-i ruhsarın ko yansun hâne-i dilde
Yakub ol şem’e perin şevkile pervâneler dönsün

Sen ağyâr ile devretdir şehâ peymâneyi da’im
Ser-i kûyın dolaşub ‘âşık-ı bîçâreler dönsün

Bu bezm-i dil-küşâya mahrem olmaz Bâkiyâ herkes
Di gelsün ehl-i diller gelmesün bîgâneler dönsün



Açıklama: vezni: mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün