Divan Edebiyatı 17.yy

[Hacker]

Şair: Nedîm-i Kadîm
Türü: gazel
Başlık: Derdin nedir gönül, sana bir hâlet olmasın
Şiir:
Derdin nedir gönül, sana bir hâlet olmasın
Sad elhazer ki sevdiğin ol âfet olmasın
Geh hancer-i tegâfül ü geh nîze-i itâb
Ol mest-i nâz mest-i mey-i nahvet olmasın
Dünyâya oldu velvele endâz-i resthiz
Gülzâra azmeden o sehî kâmet olmasın
Bigâne meşrebâ bize tâ key tegâfülün
Bir âşinâ nigâha da mı fırsat olmasın
Ey andelîb, nâle-i âteş-feşânı ko
Terdir mizâc-ı nâzik-i gül sıklet olmasın
Gelmez o şûh meclise ağyar gelmese
İster ki arz-ı hâle bile ruhsat olmasın
Gâhî nifâh-ı nâza da ver ruhsat-ı niyâz
Nâz etmemek nigâha da bir âdet olmasın
Şâyet eser ide nefes-i âteşîni hayf
Söylen Nedîm-i zâr ile germ ülfet olmasın



Açıklama: vezni: mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fa’ûlün

[Hacker]

Nef'î

Hayatı: Nef'î, 17. yüzyıl Osmanlı sahası Türk edebiyatının ilk yansında yaşamış olup, Divan şiirinin önde gelen şairlerindendir. Erzurum (Hasankale) doğumlu olan Nef î'nin doğum tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte 1570 yılı dolayında doğduğu sanılmaktadır. Çocukluğu ve gençliğinde sağlam bir medrese öğrenimi görerek, Arapça ve Farsçayı çok iyi öğrenen sanatçı, şairliğe de oldukça erken yaşlarda başlamıştır. Mahlâs olarak önce zararla ilgili anlamına gelen "Zarri"yi kullandığı, daha sonra tarihçi Gelibolulu Âlî'nin verdiği ve yarar anlamına gelen "Nef‘î"yi kullanmaya başladığı, kendisi hakkında bilgi veren kaynaklarda kaydedilmektedir. Asıl adı Ömer olan Nef’î'nin, bir süre doğum yerinde yaşadıktan sonra İstanbul'a geldiği bilinmekle birlikte, Doğu Anadolu'dan ne zaman ayrılıp İstanbul'a geldiği konusu da henüz açıklık kazanmamıştır. Ancak, şiirlerinden yola çıkarak I. Ahmed'in tahta çıkışından sonra yani 1603'ü izleyen yıllarda İstanbul'a geldiği sanılmaktadır. Büyük şair Edirne'de kısa süre bulunmasının dışında 30 yıl kadar bir süre de İstanbul'da yaşamıştır. I. Ahmed, I. Mustafa, II. Osman ve IV. Murad olmak üzere dört padişah döneminde yaşadığı bilinen Nef î'nin, bu padişahlardan en çok I. Ahmed ile IV. Murad'ı sevdiği, ya da onlara yakınlığının daha fazla olduğu bu iki hükümdara sunmuş olduğu kaside sayısının fazlalığından anlaşılmaktadır. Çeşitli devlet hizmetlerinde bulunan Nef'î, hicve olan düşkünlüğünün kurbanı olarak 1635'te idam edilmiştir.

Eserleri ve Edebî Kişiliği

Divan Edebiyatımızda Fuzulî, Nâbî gibi çok sayıda eser veren ünlü ustaların yanı sıra Nâ'ilî, Nedîm, Şeyh Galip gibi fazla eser vermemiş seçkin sanat ustaları da bulunmaktadır. Sözü edilen bu ikinci grup şairlerin bıraktıkları eserlerin sayısı fazla olmamakla birlikte şiir sanatında gösterdikleri ustalıkla ölümsüzlüğe kavuşmuşlardır. Nef’î bu II. grup sanatçılardandır. Nef’î'nin başlıca üç eseri bulunmaktadır. Bunlar, Türkçe Dîvân, Farsça Divan ve Sihâm-ı Kazâ’dır. Ayrıca bazı araştırmacılar tarafından şairin, Tuhfetü'l-Uşşâk adlı kasidesi de müstakil bir eser olarak değerlendirilmektedir.

Nef’î övgü ve yergi şairidir. Övgü ve yergi Nef’î'nin, geçmişte ve günümüzde yayımlanmış olan kaynakların görüş birliği ettiği iki ana özelliğidir. Övgü dendiği zaman da usta şairin fahriyeciliğini, kendi sanatını övmeye düşükünlüğünü belirtmek gerekir. Öyle ki övünmeleri sırasında İran edebiyatının en ünlü şairleriyle, örneğin Ömer Hayyam, Hâfız, Urfî, Feyzî gibi şairlerle kendini kıyaslamakta ve sanat gücünün onlardan üstün olduğunu söyleyebilmektedir. Bu durum onun kendini övmeye ve mübalağa yapmaya olan düşkünlüğünün bir kanıtı olmakla birlikte aynı zamanda Nef’î'nin kişiliğinde Türk şiirinin 17. yüzyılda kendine olan güveninin, şairlerimizin ulusal bilince sahip olma konusundaki isteklerinin bir göstergesidir. Nef’î’nin sanatında göze çarpan önemli bir özellik de onun şiir dilinde ve şiir dilinin kullanımında gösterdiği başarıdır. Kelimelerle rahatça oynayabilen, vezni başarıyla kullanan, kafiyelere zahmet çekmeden hakim görünen Nef’î, gür, tok ve kendinden emin bir üslûba sahiptir. Şairin kendine olan güvenini hemen her kasidesinde, her gazelinde izlemek mümkündür. Vezin ve kafiye konusunda gösterdiği üstün yeteneğinin yanı sıra zengin kelime hazinesi, hemen hiç işitilmemiş, hiç kullanılmamış kelime ve deyimleri arayıp bulmada gösterdiği başarı dikkat çekicidir. Tamlamaları kullanırken bazen aşırılığa kaçmakla birlikte bu tür kullanımları fazla yadırganmaz. Nef’î'nin şiirlerinde rastlanan bir başka özellik de şiirin bütünü içerisinde anlam birliği sağlamaya çalışmasıdır. Onun şiirde anlam bütünlüğünü koruma yolunda gösterdiği titizliği hemen bütün şiirlerinde görürüz. Nef’î övgü şairi olmasının bir sonucu olarak edebiyatımızın yetiştirdiği sayılı kaside ustalarındandır. Büyük sanatçının kasideciliği, gazelciliğinden üstündür. Bu özelliğiyle Nef’î bir gazel şairi olmaktan çok kaside şairidir. İstanbul Türkçesini pürüzsüz kullanabilen şairlerdendir. Kasideleri yabancı kelimeler yönünden yoğun olmakla birlikte gazellerinin dili sadedir. Ziya Paşa'nın taşralı olmasına rağmen İstanbul Türkçesini başarıyla kullandığı için övdüğü iki şairden biri Nef’î, öteki ise aynı yüzyılda yaşamış olan ünlü divan şairi Nâbî'dir.

Nef’î, "Sebk-i Hindî"nin bazı özelliklerine şiirlerinde rastlanan ilk şairdir. Mübalağaya düşkünlüğü ve hayal zenginliği onun "Sebk-i Hindî" üslûbunun etkisinde kaldığının göstergesidir. Şair, tezat sanatını da çok kullanır. Farsça tamlamalar Nef’î'nin şiirlerinde dikkat çekecek sayıdadır; ancak onun tamlamaları, yüzyılın önde gelen "Sebk-i Hindî" uslûbu temsilcilerinden Nâ'ilî ve Neşatî'nin kurduğu tamlamalara göre daha kolay anlaşıldığı gibi saydığımız bu özelliklerin olması da onu "Sebk-i Hindî"nin temsilcisi saymak için yeterli değildir. Nef’î şiirde ses unsuruna önem vermiştir. Tasvirleri çoğunlukla mübalağa yanı ağır basan tasvirler olmakla birlikte başarılıdır. Örneğin, ünlü bir kasidesinde, II. Osman'ın yenilgiyle sonuçlanan Lehistan Seferi'ni abartmalı bir dille ve başarıyla sonuçlanmış gibi tasvirden çekinmez. Genelde tasvirleri canlı ve güçlüdür. Nef’î'nin şiirleri vezin, kafiye vb. biçim özellikleri bakımından da başarılıdır.

Nef’î, edebiyatımızın kendine özgü üslubu olan sayılı ustalarındandır. Özellikle kaside alanında, kendisinden sonra gelen hemen her şairi etkilemiştir. Fehîm, Nâ'ilî, Nedîm, Şeyh Galib, Haşmet, İzzet Molla vb. şairler onun etkisinde kalarak şiirlerine nazireler yazmışlardır.

Kaynak: Mengi, Mine, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Akçağ Basımevi, Ankara 2002.


Şiirleri:
Der medh-i merhûm vezir-i a’zam Murâd Paşa (Kaside)
Der Ta'rîf-i Esbân-ı Şeh-süvâr-ı Zemân (Kaside)
Âşıkı Hızr olsa ger virmez amânı bilmiş ol (Kaside)
Derdim nice bir sînede pinhân iderim ben (Kaside)
Tûti-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil (Kaside)
Hem kadeh hem bâde hem bir şûh sâkîdir gönül (Kaside)
Yazanlar peykerim destimde bir peymâne yazmışlar (Kaside)
Arif ol ehl-i dil ol rind-i kalender-meşreb ol (Kaside)
Kâmet mi bu yâ fitne-i ber-pâ-yı kıyâmet (gazel)
Çekdiğüm derdi ne hem-hâne ne hem-râh bilir (gazel)
Ey dil hele ‘âlemde bir âdem yoğ imiş (rubai)

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Der medh-i merhûm vezir-i a’zam Murâd Paşa
Şiir:
Gamzen ne dem ki tîğ çeküb hûn-feşân olur
Uşşâk-ı dil-figâra ecel mihr-bân olur
Çeşmin o Kahramân-ı gazab-nâkdir senin
Kim hışmı zâil olsa dahi bî-amân olur
Kim gördü böyle Hindu-yu mest-i kemin-güşâ
Kim bir hadengi âfet-i cân-ı cihân olur
Müjgânlarınla seyr iden ol ebruvânı dir
Birden bu denlü tîr nice der-kemân olur
Gamzen suâle başlasa uşşâka her müjen
Gûyâ lisan-ı hâl ile bir tercemân olur
Gamzen görür itâb ile öldürdüğün bizi
Durmaz kirişme dahi ana hem-zebân olur
Bu nâz ü bu nigâh-ı tegaafül ki sende var
Hızr olsa âşıkın sebeb-i terk-i cân olur
Sen böyle nâz ü şive satınca gedâlara
Nerh-i meta’-ı derd ü belâ râygân olur

Safflar düzüb hücûm edicek hayl-i düşmene
Dehşetle âsmân ü zemin pür-figaan olur
Sarsıldığınca zelzele-i hamleden zemîn
Âşub-i reste-hiz-i kıyâmet iyan olur
Gerd-i siyehde şu’le-i şemşir-i tâb-dâr
Gûyâ sehâb-ı tîrede berk-i cehân olur
Oklar sihâm-ı kavs-i kazâdan nişân virir
Peykân-ı tîr ise ecel-i nâ-gehân olur
Evc-i hevâda sît-i çekâçâk-i tîğden
Âvâz-ı ra’d ü sâika reh-güm-künân olur
Her hamlede hücûm-i dilîrân-ı nîze-dâr
Hayl-i adûya ol kadar âfet-resân olur
Kim tenlerinde râh-ı mesâmat ser-be-ser
Sûrâh-ı mâr-ı mühre-rübâ-yi sinân olur
Gâhî miyân-ı saffda durur kendi tîg-veş
Gâhî miyân-ı şikâf-ı saf-ı düşmenân olur

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Der Ta'rîf-i Esbân-ı Şeh-süvâr-ı Zemân
Şiir:
Bârek-Allâh zihî rahş-ı hümâyûn-sîmâ
Ki komuş nâmını sultân-ı cihan Bâd-ı Sabâ

Ne sabâ saika dirsem yaraşur sür'atde
Ki seğirdirken ana sayesi olmaz hem-pâ

Bırağur anı dahî sayesi gibi yolda
Olsa ger şâtır-ı endîşe ile pâ-der-pâ

Düşmeden sayesi hâk üzre ider âlemi tayy
Sehv ile rakibi gösterse inana irhâ
Kuş yetişmez dir idim olmasa Tayyar eğer
İremez gerdine zîrâ ki ne sarsar ne sabâ

Nice Tayyar o sebük-pâ-yi cihân-peymâ kim
Ana hem-per olamaz hiç ne Ankaa ne Hümâ

Nûrdan bâl açar uçmağa melekdir sanasm
Olsa zin-pûş-i ser-â-serle ne dem cilve-nümâ

Tayy ider âlemi bir göz yumub açmcaya dek
Bu kadar çâpük ü çâlâk olur mu acab

Meğer Evren ola yâ Saçlı Doru yâ Mercan
Ya Celâli Yağızı yâ iki Edhem ya Tumâ

Nice Evren ki ne dem eylese pertâb-ı bülend
Sanki pervâze gelür hısm ile bir ejderhâ



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Âşıkı Hızr olsa ger virmez amânı bilmiş ol
Şiir:
Âşıkı Hızr olsa ger virmez amânı bilmiş ol
Bilmez isen ol meh-i nâ-mihribânı bilmiş ol

Gaaf il olma göz yumub açmca tîr-i gamzeden
Görünüb gelmez belâyı nâ-gehânî bilmiş ol

Gamzesi âşûb-i candır turresi dâm-ı belâ
Fitnedir ser-tâ-kadem ol dil-sitânı bilmiş ol

Hâtır-ı uşşak içün hattına virmezse âmân
Öldürür bu fitne-i âhir zemam bilmiş ol

Kimse tahkik idemez şâir midir sâhir midir
Bir bilür yok Nef'i-i mu'ciz-beyânı bilmiş ol



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Derdim nice bir sînede pinhân iderim ben
Şiir:
Derdim nice bir sînede pinhân iderim ben
Bir âh ile bu âlemi vîrân iderim ben

Âh ile komam dilleri zülfünde huzura
Cem'iyyet-i ağyarı perişan iderim ben

Cem'iyyet-i ağyarı ger itmezse perişan
Çerh-i feleği aksine gerdan iderim ben

Yâr olmayıcak zehr-i sitemdir bana bade
Bilmem nice def'-i gam-ı hicran iderim ben

Gûyâ ki olur dîdelerim ma'den-i yâkut
Her gâh ki yâd-ı leb-i cânân iderim ben

Bu hâl ile avarelik el virse bana ger
Baştan başa dünyâyı gûl-istân iderim ben

Nef'j gibi yârana dimem dahi nazire
Yâ bu gazeli zîver-î dîvân iderim ben



Açıklama: Mef'ûlü mefâîlü mefâîlü faulün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Tûti-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil
Şiir:
Tûti-i mu'cize-gûyem ne desem lâf değil
Çerh ile söyleşemem âyinesi sâf değil

Ehl-i dildir diyemem sinesi sâf olmayana
Ehli dil birbirini bilmemek insaf değil

Yine endîşe bilür kadr-i dür-i güf tarım
Rüzgâr ise denî dehr ise sarraf değil

Girdi miftâh-ı der-i genc-i maânî elime
Âleme bezli güher eylesem itlaf değil

Levh-i Mahfûz-i sühendir dil-i pâk-i Nef'i
Tab-ı yârân gibi dükkânçe-i sahhâf değil



Açıklama: Feilâtün feilâtün feilâtün feilün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Hem kadeh hem bâde hem bir şûh sâkîdir gönül
Şiir:
Hem kadeh hem bâde hem bir şûh sâkîdir gönül
Ehl-i aşkın hâsılı sâhib-mezâkıdır gönül

Bir nefes dîdâr içün bin cân feda itsem n'ola
Nice demlerdir esîr-i iştiyâkıdır gönül

Dildedir mihrin ko hâk olsun yolunda cân ü ten
Ben ölürsem âlem-i ma'nîde baakîdir gönül

Zerredir amma ki tâb-ı âf-tâb-ı aşk ile
Rüzgârın şemse-i taak u revaakıdır gönül

İtse Nef'î n'ola ger gönlüyle dâim bezm-i hâss
Hem kadeh hem bâde hem bir şuh sakidir gönül



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Yazanlar peykerim destimde bir peymâne yazmışlar
Şiir:
Yazanlar peykerim destimde bir peymâne yazmışlar
Görüb mest-i mey-i aşk olduğum mestâne yazmışlar

Bana teklîf-i zühd itmezdi idrâk olsa zâhidde
Yazıklar ki anı âkıl beni dîvâne yazmışlar

Değildir gözlerinde sâye-i müjgânı uşşâkın
Hatın resmin beyâz-ı dîde-i giryâne yazmışlar

Benim âşık ki rüsvalıkla tutdu şöhretim şehri
Yazanlar kıssa-i Mecnûnu hep yabane yazmışlar

Nice zahirdir ey Nef'î sözünden dildeki sûzun
Yazınca nüsha-i şi'rin kalemler yanayazmışlar



Açıklama: Mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün

[Hacker]

Şair: Nef'î
Türü: Kaside
Başlık: Arif ol ehl-i dil ol rind-i kalender-meşreb ol
Şiir:
Arif ol ehl-i dil ol rind-i kalender-meşreb ol
Ne Müselmân-ı kavî ne mülhid-i bî-mezheb ol

Akla mağrur olma Eflâtûn-i vakt olsan eğer
Bir edîb-i kâmili gördükde tıfl-ı mekteb ol

Âf-tâb-ı âlem-ârâ gibi sür hâke yüzün
Kevkebe basdır cihanı hem yine bî-kevkeb ol

Lâ-mekân ol hem mahallinde yerin bekle yine
Gâh mihr-i âlem-ârâ gâh Mâh-ı Nahşeb ol

Âşık ol amma alâikden beri it gönlünü
Ne ham-ı gîsûya meftun ne esîr-i gabgab ol

Hızr'a minnet çekme var sonra dil-i
Nef î gibi Lûle-i âb-ı hayât-ı feyz ile leb-ber-leb ol



Açıklama: Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün