Divan Şiiri Nazım Şekli

[Hacker]

b. beşliler
Muhammes
Her bendi 5 dizeden oluşan nazım biçimine muhammes denir. İlk bendin dört ve besinci ya da yalnız beşinci dizesi öteki bentlerin sonunda yineleniyorsa muhammes-i mütekerrir adını alır. Bu iki durumda uyak düzeni şöyledir :
a a a a(n) a(n) — b b b a(n) a(n) — c c c a(n) a(n) — d d d a(n) a(n) ... a a a a a(n) — b b b b a(n)- c c c c a(n) — d d d d a(n) ...

Kimi zaman, her bendin ilk 3 dizesi kendi aralarında uyaklı olduğu halde, son ikisi bütün bentlerde aynı uyağı alır. Bu durumda da uyak düzeni şöyle olur :
b b b a a — c c c a a — d d d a a — e e a a a...

Dört ve beşinci dizeler nakarat olarak da yinelenebilir. Bentlerin beşinci dizeleri değişiyorsa, buna muhammes-i müzdevic denir. Uyak düzeni şöyledir:
a a a a a — b b b b a — c c c c a — d d d d a…

Her konuda muhammes yazıldığı gibi, muhammes biçimiyle şarkılar da yazılır. Bunlara muhammes şarkı adı verilir.



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Tardiye
Tardiye, muhammesin özel bir biçimidir. Muhammes aruzun her kalıbıyla vazıldığı hâlde tardiye mef’ûlü mefâ’ilün fa’ûlün kalıbıyla yazılır. Tardiyenin muhemmesten ayrılan ikinci özelliği de temel uyağın, bentlerin yalnız beşinci dizesinde olmasıdır. Her bendin ilk 4 dizesi de kendi arasında uyaklıdır. Uyak düzeni şöyledir ve başka biçimi yoktur :
b b b b a — c c c c a — d d d d a — e e e e a...

Tardiyeye, tard u rekîb de denir. Eski mesnevilerde şairler, yapıtı tezdüzelikten kurtarmak için, olayın kahramanlarının ağzından yer yer gazel, murabba gibi manzumeler söylerlerdi. Bunlara da tardiye denilmektedir.
Türk edebiyatında tardiye pek az kullanılmıştır. Yalnız, Şeyh Galib tardiyeye özel bir değer vermiş ve Türk edebiyatının en güzel tardiyelerini yazmıştır.



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Tahmis
Tahmisin sözlük anlamı "beşleme, beşli duruma getirme"dir. Bir gazelin beyitlerinin üstüne aynı ölçü ve uyakta üçer dize ekleyerek yazılmış muhammese denir. Uyak düzeni şöyledir: (eklenen dizeler siyah harflerle gösterilmiştir) :
a a a a a — b b b b a — c c c c a — d d d d a — e e e e a ...

Gazelde matla'dan sonraki beyitlerin birinci dizeleri serbest olduğu için, tahmis o dizenin uyağına göre yapılır. Eğer serbest dizenin son sözcüğü uyağa uygun gelmezse, ondan önceki sözcükle uyak düzenlenir, son sözcük de redif olarak kalır. Nailî-i Kadim'den aldığımız Örnekte üçüncü bent yukarıda anlatılan biçimdedir. Tahmiste en önemli nokta, eklenen dizelerin, gazelin beyitleriyle anlam ve güç bakımından kaynaşabilmiş olmasıdır. Yoksa eklenmiş dizeler sırıtır, birer yama gibi kalır ve tahmis başarılı sayılmaz. Gazelin makta' beytinde şair nasıl kendi mahlasını söylerse tahmis eden şair de son bentte mahlasını söyler. Tahmis genellikle gazelde yapılır. Fakat, kimi kasidelere de tahmis yazılmıştır Tahmis divan edebiyatında muhammesten daha çok rağbet görmüş bir biçimdir. Hemen hemen her şair, kendinden önceki ya da çağdaşı olan şairlerin birkaç gazelini tahmis etmiştir. Kendi gazelini tahmis ederek muhammes durumuna getiren şairler de vardır. Bu türlü tahmisler divanlarda "tahmîs-i gazel-i hod" başlığı altında verilmiştir.

Eğer tahmis edilen gazel, musammat bir gazel ise tahmis de musammat olarak yapılır.



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Taştir
Taştir, tahmisin başka bir biçimidir.Tahmiste gazelin her beytinin üstüne eklenen üç dize, taştirde beytlerin arasına konur. Taştirde de eklenen dizelerin gazelin ölçü ve uyağıyla uyuştuğu gibi beytin anlamıyla da kaynaşması gerekir. Taştire dizelerin iki yana ayrılmasından dolayı tahmis-i mutarraf ya da kısaca mutarraf da denir. Uyak düzeni şöyledir (Eklenen dizeler siyah harflerle gösterilmiştir) :
a a a a a — b b b b a — c c c c a — d d d d a — e e e e a ...

Tahmiste olduğu gibi, şair bir yerini getirerek son bentte mahlasını kullanır. Nedim, Nedim-i Kadim'in :

Derdin nedir gönül sana bir halet olmasın
Sad el-hazer ki sevdiğin ol âfet olmasın

matla'lı gazeline yazdığı taştirde mahlasını çok zarif bir biçimde söyler:

"Şâyed eser ede nefes-i âteşini hayf"
Olmaz enindi âşıka zîrâ meta' vü keyf
Hem-mahlasıım ki nazm ile etmişti sell-i seyf
Bu mısra'ı benimçün okurmuş şitâ vü sayf
"Söylen Nedîm-i zâr ile germ-ülfet olmasın"

Kimi zaman taştir yazılırken, gazel beyitlerinin arasına 2 dize eklenir. Buna terbi’ de denir.



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

c. Altılılar

Müseddes

Bentleri 6 dize olan nazım biçimine müseddes denir. Uyak düzeni genellikle şöyle olur ki böyle müseddese, müseddes-i müzdevic denir:

a a a a a a — b b b b b a —c c c c c a — d d d d d a ...
Uyak düzeni şöyle olanlar da vardır:

a a a a a a — b b b b c c — d d d d e e — f f f f g g...

b b b b c a — d d d d c a — e e e e c a — f f f f c a ...

Eğer, ilk bendin beş ve altıncı dizesi ya da yalnız altıncı dizesi öteki bentlerde yineleniyorsa, böylesine müseddes-i mütekerrir denir. Uyak düzeni şöyledir:

a a a a a(n) a(n) — b b b b a(n) a(n) — c c c c a(n) a(n) — d d d d a(n) a(n)..

müseddes, çeşitli konularda yazılır.



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Tesdis
Tahmis gibidir, yalnız gazelin beyitleri üstüne 3 yerine aynı ölçü ve uyakta 4 dize eklenerek yazılan nazmı biçimine denir. Az kullanılmıştır. Uyak düzeni şöyledir (Eklenen dizeler siyah harflerle gösterilmiştir):

a a a a a a — b b b b b a — c c c c c a — d d d d d a ...



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Müsemmen
Bentlerinin dize sayısı 8 olan nazım biçimidir. Uyak düzeni şöyledir:

a a a a a a a a — b b b b b b b a — c c c c c c c a — d d d d d d d a ...

Uyak düzeni aşağıdaki biçimde olanlar da vardır:

a a a a a a b b — c c c c c c d d — e e e e e e f f — g g g g g h h h ...



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Nazîre
Bir sairin şiirine başka bir sairce aynı ölçü, uyak ve redifte yazılan benzerine denir. Divân şairlerince bir şairin şiirini tanzîr etmek ona karşı bir saygı duyulduğunu ve onun şiirinin ve üslûbunun beğenildiğini anlatmak içindir. Bundan dolayı divan edebiyatında nazirelerin önemli bir yeri vardır. Divan edebiyatı ürünleri arasında bu amaçla düzenlenmiş pek çok nazire mecmuaları vardır.

Nazirenin, asıl şiirin bir taklidi olmaması ve en az onun kadar güzel olması gerekir. Durum böyle iken, divân şairleri nazîreciliği bir biçim benzeyişi düzeyinden ileri götürememişlerdir. örneğin, Fuzulî yolunda şiirler yazan Kâzım Paşa, onun birçok gazeline nazîre yazmışsa da, Fuzulî'deki ruh ve sanat onda olmadığı için kuru bir taklitten ileri gidememiştir. Yine Nedim'i izleyen İzzet Ali Paşa da, Nedim'deki şuh üslûbu taklit etmişse de başarılı olamamıştır. Halbuki nazirede asıl amaç, şairin kendi özelliğini ve sanatçı kişiliğini göstermesidir. Nedim, Fuzulî'nin âşıkane bir gazeline, kendi sanatçı kişiliğine uyan şuh ve nükteli bir üslûpla yazdığı nazireyle bu yolun en güzel örneğini vermiştir:

Fuzulî’nin gazeli

Hayret ey büt suretin gördükte lâl eyler meni
Sûret-i hâlim gören suret hayâl eyler meni

Mihr satmazsın mana rahm eylemezsin munca kim
Saye tek sevdâ-yı zülfün pây-mâl eyler meni

Za'f-ı tâli’ mâni-i tevfîk olur her nice kim
İltifatın ârzû-mend-i visâl eyler meni

Men gedâ sen şahâ yâr olmak yok amma n’eyleyem
Ârzû ser-geşte-i fikr-i muhâl eyler meni

Tîr-i gamzen atma kim bağrım deler kanım döker
Akd-ı zülfün açma kim âşüfte-hâl eyler meni

Dehr vakf etmiş meni nev-res civanlar aşkına
Her yeten meh-veş esiri hatt u hâl eyler meni

Ey Fuzûlî kılmazam terk-i tarîk-ı aşk kim
Bu fazilet dâhil-i ehl-i kemâl eyler meni


Nedim'in naziresi

Bûs-d la'lin şöyle sîr-âb-a zülâl eyler beni
Kim güren âb-ı hayât içmiş hayâl eyler beni

Şâire söz bulmağa minnet yok amma n’eyleyim
Âh kim hayret seni gördükçe lâl eyler beni

Sevdiğim câm-ı meye hacet nedir la'l-i lebin
Bir şeker-handeyle mest-i bî-mecâl eyler beni

Bağda zülf ü ruhun andıkça bu kimdir deyü
Sümbül ü gül biribirinden suâl eyler beni

Nükhet-i zülfünle geldikçe nesîm-i nev-bahâr
Turra-i sünbül-sıfat âşüfte-hâl eyler beni

Nâ-tüvânım şöyle çeşmin hasretinden kim gehî
Sâye-i müjgân-ı âhû pây-mâl eyler beni

Gerdişin gördükçe sâkî-i mülâyim-meşrebin
"Arzu ser-geşte-i fikr-i muhal eyler beni”

Hasret-i çeşminle ben hâk-i siyah olsam dahi
Baht âhir sürme-i çeşm-i gazâl eyler beni

Güldürür yâ ağlatır yâ kıtf eder yâhud itâb
Hâsılı neylerse ol ruhsâr-ı âl eyler beni

Arz-ı hâlim çok efendim hâk-d pây-i devlete
Lutfun amma bî-niyâz-ı arz-ı hâl eyler beni

Ben kulun lâyık değildir vaslına amma yine
İltifatın ârzû-anend-i visal eyler beni

Gûyyâ bilmez efendim bende-i dîrînesin
Kim Nedîmâ bu mudur deyü suâl eyler beni



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Tehzil
Ünlü bir şiire aynı ölçü ve uyakta şaka ve alay yollu yazılmış nazîredir. Buna hezl de denir. Şair bu yolla ya bir konuya mizahî bir nitelik verir ya da ciddî şiirleri mizahî bir duruma sokar. Ancak bunun bayağılıktan uzak, zarif olması gerekir.

Divan edebiyatında Mürekkepçi Havayî ve Sürûrî hezliyâtlarıyla tanınmıştır. 17. yüzyıl şairlerinden Güftî'nin 86 şairi tehzil eden Teşrifatü'ş-Şu'arâ adlı manzum bir tezkiresi vardır. Yeni Türk edebiyatında tehzilleriyle ün kazanmış şairler Fazıl Ahmet Aykaç ve Halil Nihat Boztepe'dir.

Orhan Seyfi Orhon'un Fuzulî'nin ünlü Su Kasidesine yazdığı tehzil :

Saçma ey Terkos gölünden tozlanan yollara su
Kim bu denlü tozlanan yollara kılmaz çâre su

Ab-ı lutfun çeşme-i vaslında ancak katredir
Çıkmıyor bir türlü zîrâ istenen mikdâra su

Kimseler bilmez hakîkî menba'ın mâhiyyetin
Gerçi bir çok ism alıp gelmektedir bâzâra su

Rahmet-i ilhama dâim muntazır Yahya Kemal
Bâğ-bân-ı tab'ı vermez yılda bir eş'âra

Gâlibâ beynel-milel bir hayra vakfetsin diye
Lutf-ı tâli' bahş kılmıştır Celâl Muhtar'a su

Tamtakır bak cümle sarnıçlar susuz kalmış Âda
Vermemek caiz midir hiç böyle bir gül-zâra su

Kıldı Îsâ akıbet âb-ı hayât-ı lutfunu
Etse lâyıktır teşekkür Lütf-i Kırdar'a su

Halkı sîr-âb eyleyen ihsân-ı bî-pâyânıdır
Katre yokken çeşmelerden fışkırır hem-vârâ su

Anladık eksik kalan nakdîne-i himmet imiş
Bağlıdır ancak sanırdık dirhem ü dînâra su

Suya dâir nutkunun âb-ı revandan farkı yok
Âşık olmuş gûyiyâ ol zât-ı hos-güftârâ su

Bir benim yalnız susuz kalmış bu bezm-i nûşda
Yârdan su istesem mutlak sunar ağyara su

İçmemiştir n’eylesin şampanya ya şerbet değil
Sâki-i bahtın elinden Seyfi-i bî-çâre su



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

[Hacker]

Tazmin
Bir dize ya da beytin başka bir şairce herhangi bir nazım biçiminde tamamlanmasına ve böylece yazılan şiire tazmin denir. Bir dize ve beyit, bir kaside ve gazel içinde de tazmin edilebilir. Nedim, Sadrazam Şehit Ali Paşa için yazdığı "üstüne" redifli kasidede Rasih'in bir gazelinin matla'mı tazmîn ederek bir tegazzül meydana getirmiştir :

Rasih'in bu matla'ın tazmîn edip sâkî-yi kilk
Nukl sundu çektiğim sahbâ-yı irfan üstüne

"Süzme çeşmin gelmesin müjgân müjgân üstüne
"Urma zahm-ı sineme peykân peykân üstüne"

Nergisi gül-gûn beyazın sanma sürh etmiş remed
Gamze-i zâlim yine kan eylemiş kan üstüne

Tîğ-ı âteş-renge arz etmiş dil-i mecrûhunu
Müjdeler ey can be-kef nâr indi kurban üstüne

Sünbül-istân-ı hatın fikriyle her şeb-tâ-seher
Göz döner bin kerre bir hâb-ı perişan üstüne

Kişver-i hüsne aceb âşûblar düşmüş yine
Çekmiş ebrû hançerin ber-geşte müjgân üstüne

Halveti sâfî-zamîran hâne-i âyînedir
Sıklet olmaz gelse de mihmân mihmân üstüne

Tarf-ı hatta turrası bir ukde peydâ eylemiş
Gûyyâ sah çekmiş âsaf pençe ferman üstüne



Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.